Tarcie suche
Standardowa biała tkanina trąca jest kondycjonowana i używana bez zwilżania. Wynik opisuje przeniesienie barwy w warunkach suchego kontaktu.
Aktualizacja 2026
Materiały i tworzywa · tekstylia
Odporność wybarwienia tekstyliów na tarcie — ISO 105-X12:2016
Badanie odporności wybarwienia na tarcie pokazuje, czy kolor z tkaniny, dzianiny, przędzy albo wyrobu tekstylnego może przechodzić na jasny materiał podczas kontaktu i pocierania. ISO 105-X12:2016 rozdziela próbę suchą i mokrą oraz określa sposób prowadzenia tarcia i oceny zabrudzenia bawełnianej tkaniny testowej.
Produkty polecane
Podstawy
Co oznacza odporność wybarwienia na tarcie?
W tym badaniu nie mierzy się ścierania materiału jako takiego. Sprawdza się przede wszystkim, czy barwa przenosi się z badanego tekstylnego podłoża na standardową białą tkaninę podczas pocierania.
Odporność wybarwienia na tarcie, nazywana też odpornością barwy na tarcie lub rub fastness, opisuje zachowanie koloru podczas mechanicznego kontaktu z inną powierzchnią. Jeżeli barwnik, pigment albo niedostatecznie utrwalona warstwa barwna łatwo przechodzi na materiał stykający się z wyrobem, bawełniana tkanina użyta w teście wyraźnie się zabarwia.
ISO 105-X12:2016 dotyczy tekstyliów z różnych włókien, w formie przędzy lub tkaniny, w tym materiałów drukowanych, wyrobów z okrywą włókienną oraz tekstylnych wykładzin podłogowych. Norma opisuje dwa warianty: tarcie na sucho i tarcie na mokro. Oba mogą dać inne wyniki, ponieważ wilgoć może ułatwiać migrację części barwników i zmieniać tarcie między powierzchniami.
Najważniejsze: wynik nie mówi, ile materiał wytrzyma cykli ścierania. Pokazuje stopień zabrudzenia standardowej tkaniny po kontrolowanym tarciu. To inna właściwość niż odporność na ścieranie metodą Martindale’a.
Norma
ISO 105-X12:2016 — zakres i status w 2026 roku
Oficjalny katalog ISO wskazuje szóste wydanie normy, opublikowane w czerwcu 2016 r. W sierpniu 2026 r. dokument nadal ma status Published i znajduje się w kolejnym przeglądzie systematycznym.
Pełny tytuł brzmi: ISO 105-X12:2016, Textiles — Tests for colour fastness — Part X12: Colour fastness to rubbing. Norma zastąpiła wydanie ISO 105-X12:2001. Na 24 sierpnia 2026 r. nie ma opublikowanego nowszego wydania, które zastępowałoby wersję 2016. Katalog ISO pokazuje etap 90.20, czyli trwający przegląd systematyczny rozpoczęty w lipcu 2026 r.; sam fakt przeglądu nie oznacza wycofania normy.
Dokument określa metodę oceny odporności barwy tekstyliów na ścieranie się koloru i zabrudzanie innych materiałów. Wprost przewiduje próbę suchą oraz mokrą. W metodzie wykorzystuje się znormalizowaną tkaninę bawełnianą do tarcia, a jej wymagania wiążą się z ISO 105-F09. Ocena zabrudzenia odwołuje się do skali szarości ISO 105-A03, a kondycjonowanie tekstyliów do zasad ISO 139.
Wydanie6
Publikacja2016-06
Status 24.08.2026Published
Etap90.20 — systematic review
Dwa warianty
Tarcie suche i mokre — dlaczego wyniki trzeba rozdzielać?
Próba sucha i mokra nie są zamiennymi sposobami wykonania tego samego pomiaru. Różnią się stanem tkaniny trącej, dlatego raport powinien podawać wyniki osobno.
Tarcie mokre
Tkanina trąca jest zwilżana wodą w kontrolowany sposób. Wilgoć może zwiększyć migrację barwnika, dlatego wynik mokry bywa niższy niż suchy.
Wspólna zasada
Po tarciu ocenia się zabrudzenie białej tkaniny. Nie należy mieszać wyniku suchego i mokrego w jedną klasę bez wskazania warunku.
W praktyce różnica między obiema próbami może być bardzo ważna dla odzieży, tapicerki, tekstyliów użytkowych czy materiałów, które mogą mieć kontakt z wilgotną skórą albo inną mokrą powierzchnią. Norma sama nie nadaje jednej uniwersalnej granicy „dobry/zły” dla wszystkich wyrobów. Kryterium akceptacji powinno wynikać z właściwej specyfikacji produktu, umowy, wymagań klienta albo innego dokumentu technicznego.
Aparatura
Crockmeter i dwa typy powierzchni trącej
Metoda wykorzystuje ruch posuwisto-zwrotny po prostej. ISO 105-X12 przewiduje dwie konfiguracje palca trącego, zależnie od rodzaju badanego tekstylnego podłoża.
Dla większości tekstyliów stosuje się cylindryczny palec trący o średnicy około 16 mm. Dla materiałów z okrywą włókienną, w tym tekstylnych wykładzin podłogowych, przewidziano prostokątną powierzchnię typu crock block 19 × 25,4 mm z zaokrągloną krawędzią prowadzącą. Takie rozróżnienie ogranicza problemy z nierównomiernym zabarwieniem tkaniny testowej przy wysokim runie.
W obu konfiguracjach ruch odbywa się po torze około 104 ± 3 mm, a nacisk wynosi 9 ± 0,2 N. Norma dopuszcza inne urządzenia, jeżeli dają równoważne wyniki z opisanym aparatem. Sama obecność ruchomego ramienia nie wystarcza więc do uznania przyrządu za odpowiedni — liczą się geometria kontaktu, siła, tor i powtarzalność ruchu.
Kontrola aparatu: urządzenie powinno być okresowo sprawdzane przy użyciu ustalonego materiału kontrolnego lub wewnętrznego wzorca. To pomaga wychwycić zmianę nacisku, toru, mocowania albo zużycia powierzchni roboczej.
Materiał odniesienia
Bawełniana tkanina do tarcia i ISO 105-F09
Biała tkanina trąca jest częścią metody pomiarowej. Jej skład i właściwości nie mogą być przypadkowe, bo to właśnie na niej ocenia się przeniesienie koloru.
ISO 105-X12 odwołuje się do ISO 105-F09:2009, która określa bawełnianą tkaninę stosowaną do oceny zabrudzenia w testach odporności barwy na tarcie. Materiał ma zapewniać powtarzalne zachowanie pomiędzy laboratoriami. Zastąpienie go dowolnym białym kawałkiem bawełny może zmienić chłonność, tarcie i ilość przejętego barwnika.
Dla cylindrycznego palca używa się kwadratów tkaniny o boku około 50 mm, natomiast dla crock blocku stosuje się większy prostokątny odcinek dostosowany do powierzchni kontaktu. Tkanina powinna być prawidłowo zamocowana, bez fałd i przesunięć, a jej splot ustawiony zgodnie z wymaganiami metody.
Po badaniu nie wolno sztucznie czyścić zabarwienia. Można natomiast usunąć luźne włókna, jeżeli przeszkadzałyby w ocenie, ponieważ celem jest oszacowanie rzeczywistego zabrudzenia materiału testowego barwą, a nie obecności przypadkowych kłaczków.
Próbki
Pobieranie próbek i kierunek badania
Przygotowanie próbki powinno umożliwić reprezentatywne tarcie powierzchni, bez fałdowania i bez przypadkowego przesuwania materiału pod palcem.
Dla tkanin i wykładzin norma przewiduje oddzielne próbki do badania suchego i mokrego. Publiczny podgląd ISO 105-X12 wskazuje minimalny wymiar rzędu 50 × 140 mm dla typowej próbki, tak aby tor tarcia mieścił się na powierzchni materiału. Dla przędzy przygotowuje się warstwę pozwalającą uzyskać powierzchnię odpowiednią do pocierania.
W tkaninach znaczenie ma kierunek. Próbki pobiera się tak, aby uwzględnić zasadnicze kierunki konstrukcji, a w materiałach drukowanych umieszcza się je tak, by badanie reprezentowało ważne obszary wzoru. Jeżeli kolory są duże i wyraźnie rozdzielone, można badać je oddzielnie. Jeżeli barwne obszary są zbyt małe dla liniowego aparatu, właściwsza może być metoda ISO 105-X16 przeznaczona właśnie do małych powierzchni.
Nie należy wybierać wyłącznie „najładniejszego” miejsca materiału. Próbka ma reprezentować wyrób, a raport powinien pozwalać odtworzyć, z której części i w jakim kierunku została pobrana.
Warunki
Kondycjonowanie zgodnie z ISO 139
Wilgotność tekstyliów wpływa zarówno na tarcie, jak i na zachowanie części barwników. Dlatego przygotowanie w kontrolowanej atmosferze jest elementem porównywalności wyników.
ISO 139:2005 definiuje standardowe atmosfery kondycjonowania i badań tekstyliów; dokument pozostaje aktualny i ma opublikowany Amd 1:2011. W praktyce laboratorium powinno utrzymywać warunki przewidziane dla danego badania i dać próbkom czas na osiągnięcie odpowiedniego stanu równowagi przed rozpoczęciem tarcia.
Znaczenie ma nie tylko sama próbka tekstylna. Również sucha bawełniana tkanina trąca powinna być właściwie przygotowana. Jeżeli porównuje się wyniki pochodzące z różnych laboratoriów, warto sprawdzić w raporcie temperaturę, wilgotność względną, czas kondycjonowania i ewentualne odstępstwa od procedury.
Nie pomijaj tego etapu: różne warunki wilgotności mogą zmienić tarcie powierzchni oraz poziom przeniesienia barwy, szczególnie w wariancie mokrym. Porównanie liczb bez informacji o kondycjonowaniu może być mylące.
Przebieg
Jak przebiega próba suchego tarcia?
Wariant suchy tworzy kontrolowany kontakt pomiędzy badaną powierzchnią a białą tkaniną. Parametry ruchu są zdefiniowane tak, aby wynik dało się porównywać.
Próbkę mocuje się na płycie urządzenia tak, aby nie przesuwała się podczas ruchu. Na końcu palca trącego zakłada się kondycjonowaną tkaninę bawełnianą. Aparat wykonuje ruch tam i z powrotem po prostej, z częstotliwością około jednego cyklu na sekundę.
Procedura obejmuje łącznie 20 przejść: 10 w jednym kierunku i 10 w przeciwnym, czyli 10 pełnych cykli ruchu. Tor ma długość 104 ± 3 mm, a nacisk wynosi 9 ± 0,2 N. Po zakończeniu tkaninę trącą zdejmuje się i przygotowuje do oceny zabrudzenia. Luźne włókna, które nie są właściwym zabarwieniem i mogą zakłócać ocenę, usuwa się zgodnie z procedurą.
Powtarzalność zależy od mocowania próbki, równomiernego kontaktu, stanu tkaniny testowej i prawidłowej pracy aparatu. Ręczne pocieranie materiału palcem lub chusteczką nie jest odpowiednikiem badania ISO 105-X12, nawet jeżeli służy jedynie szybkiej ocenie jakościowej.
Przebieg
Jak przebiega próba mokrego tarcia?
W wariancie mokrym najważniejszą dodatkową zmienną jest ilość wody w tkaninie trącej. Jej niekontrolowane zwilżenie może znacząco zmienić wynik.
Bawełnianą tkaninę najpierw waży się w stanie kondycjonowanym, następnie dokładnie zwilża wodą destylowaną i ponownie waży. ISO 105-X12 opisuje procedurę zapewniającą 95–100% przyrostu masy wskutek zwilżenia. Po przygotowaniu tkaniny wykonuje się ten sam zasadniczy ruch tarcia co w wariancie suchym.
Po badaniu mokrą tkaninę pozostawia się do wyschnięcia na powietrzu przed oceną. Ocena mokrego kwadratu w stanie jeszcze wilgotnym byłaby nieporównywalna, ponieważ woda zmienia wygląd tkaniny i kontrast zabarwienia.
Norma zwraca uwagę, że poziom zwilżenia może silnie wpływać na wynik. Jeżeli strony umowy stosują inny poziom, powinien on być jasno ustalony i zapisany. Z tego powodu w raporcie warto szukać informacji o rzeczywistym stopniu zwilżenia, a nie jedynie lakonicznego określenia „wet rubbing”.
Ocena wyniku
Skala szarości ISO 105-A03 i stopień zabrudzenia
Po tarciu nie ocenia się „ładności” badanego materiału. Oceniana jest ilość koloru przeniesionego na standardową bawełnianą tkaninę.
ISO 105-A03:2019 opisuje skalę szarości przeznaczoną do oceny zabrudzenia materiałów sąsiednich w badaniach trwałości wybarwień. W praktyce zabarwiony fragment tkaniny trącej porównuje się ze skalą w odpowiednich warunkach oświetlenia. Wynik podaje się na skali od 5 do 1, z możliwymi ocenami pośrednimi, np. 4–5 czy 3–4.
Stopień 5
Najlepszy wynik — brak lub praktycznie brak widocznego zabrudzenia w odniesieniu do skali.
Stopnie pośrednie
Oznaczają rosnące zabrudzenie tkaniny testowej. Im niższa ocena, tym silniejsze przeniesienie koloru.
Stopień 1
Najgorszy poziom skali, odpowiadający bardzo silnemu zabrudzeniu materiału odniesienia.
Oceny należy wykonywać osobno dla prób suchych i mokrych. Jeżeli w badaniu występuje kilka kierunków, kolorów lub punktów, raport powinien jasno wskazywać, czego dotyczy każda wartość.
Interpretacja
Co naprawdę oznacza wynik 4–5, 4 albo 3?
Sama liczba jest wynikiem metody, a nie automatycznym werdyktem o jakości wyrobu. Do decyzji potrzebne jest kryterium akceptacji właściwe dla konkretnego zastosowania.
Ocena 4–5 oznacza mniejsze zabrudzenie tkaniny testowej niż 4, a 4 mniejsze niż 3. Nie oznacza to jednak procentowej różnicy jakości i nie należy traktować skali jak liniowego pomiaru ilości barwnika. To uporządkowana ocena wizualna oparta na standardzie odniesienia.
ISO 105-X12 opisuje metodę badania. Nie ustanawia jednego obowiązkowego progu dla wszystkich rodzajów odzieży, tkanin dekoracyjnych, wykładzin czy materiałów technicznych. Wymaganie „minimum 4 na sucho” albo „minimum 3 na mokro” może pochodzić z osobnej specyfikacji, normy wyrobu, kontraktu lub wymagań marki — nie należy przypisywać takiego limitu samemu ISO 105-X12 bez dodatkowego źródła.
Wynik służy do porównania materiałów, kontroli partii, oceny zmian procesu barwienia lub wykończenia oraz weryfikacji wymagań odbiorcy. Jeżeli wynik jest zaskakująco niski, warto sprawdzić nie tylko barwnik, ale też proces płukania, utrwalania, druk, wykończenie powierzchni i poprawność wykonania badania.
Różne właściwości
Tarcie barwy to nie ścieranie, pranie ani światło
Kilka badań może dotyczyć tego samego tekstylnego wyrobu, ale każde odpowiada na inne pytanie. Mylenie ich prowadzi do błędnych wniosków.
ISO 105-X12
Czy kolor przechodzi na inny materiał podczas kontrolowanego tarcia — osobno na sucho i mokro.
Martindale — ścieranie
Czy powierzchnia tkaniny wytrzymuje określone oddziaływanie ścierne. Wynik dotyczy zużycia materiału, a nie samego transferu barwy.
Pilling Martindale’a
Czy na powierzchni powstają pigułki, fuzzing lub matting. To zmiana wyglądu, nie ocena zabrudzenia białej tkaniny.
Podobnie odporność na pranie, pot, wodę, światło czy prasowanie wymaga innych części serii ISO 105. Materiał może mieć bardzo dobrą odporność na tarcie suche, a słabszą na tarcie mokre; może też dobrze zachowywać kolor podczas tarcia, ale blaknąć pod wpływem światła. Nie wolno przenosić wyniku jednego testu na właściwość, której ten test nie mierzy.
Kontrola jakości
Najczęstsze błędy w badaniu i raporcie
Najwięcej rozbieżności powstaje nie przez samą skalę, lecz przez różne przygotowanie próbki, tkaniny trącej i aparatu oraz zbyt ubogi opis warunków.
- Dowolna biała tkanina zamiast materiału zgodnego z ISO 105-F09: zmienia chłonność i tarcie.
- Nieznany stopień zwilżenia: szczególnie w próbie mokrej może znacząco przesunąć wynik.
- Niewłaściwy palec trący: materiały z runem wymagają innej geometrii niż typowe gładkie tkaniny.
- Przesuwanie lub fałdowanie próbki: daje nierówny kontakt i lokalne przeciążenie.
- Brak kondycjonowania: utrudnia porównanie pomiędzy seriami i laboratoriami.
- Ocena mokrej tkaniny przed wysuszeniem: może zafałszować kontrast i stopień zabrudzenia.
- Pomieszanie wyników suchego i mokrego: odbiorca nie wie, który warunek został spełniony.
- Przypisanie progu akceptacji normie bez źródła: ISO 105-X12 nie jest uniwersalną specyfikacją jakości wszystkich wyrobów.
Dobry raport identyfikuje materiał, kierunek próbki, wariant suchy/mokry, rodzaj palca, warunki kondycjonowania, stopień zwilżenia w próbie mokrej, zastosowaną metodę oceny i każdą uzyskaną klasę. Jeżeli wystąpiło odstępstwo od normy, powinno być jawnie zapisane.
Wyposażenie pomocnicze
Produkty polecane
Poniższe produkty z arkusza A-Z Biuro pomagają organizować próbki i dokumentację. Nie są crockmetrem, tkaniną ISO 105-F09, skalą ISO 105-A03 ani wyposażeniem potwierdzającym zgodność z ISO 105-X12.
Do oznaczania opakowań z próbkami i segregowania partii można wykorzystać etykiety biurowe. Nie są one tkaniną testową ISO 105-F09 i nie powinny zastępować wyposażenia laboratoryjnego.
Do prowadzenia opisów, numerów próbek i dokumentacji pomocniczej przydają się markery. Nie należy nimi nanosić oznaczeń w obszarze badanym ani sugerować, że są elementem metody ISO 105-X12.
Teczki, koszulki i segregator pomagają oddzielać raporty z prób suchych i mokrych, karty partii oraz wydruki wyników. To wyposażenie organizacyjne, nie badawcze.
Notesy i pudła archiwizacyjne mogą służyć do porządkowania zapisów, protokołów i dokumentacji serii. Nie mają wpływu na klasę odporności wybarwienia.
FAQ
Najczęstsze pytania o odporność wybarwienia na tarcie
Najważniejsze wątpliwości dotyczą różnicy między próbą suchą i mokrą, sposobu oceny oraz interpretacji skali.
Jaka norma opisuje odporność wybarwienia tekstyliów na tarcie?
ISO 105-X12:2016 opisuje badanie odporności barwy tekstyliów na tarcie i przenoszenie koloru na standardową tkaninę. Obejmuje próbę suchą i mokrą.
Czy ISO 105-X12:2016 jest nadal aktualna w sierpniu 2026 roku?
Tak. Oficjalny katalog ISO wskazuje wydanie 2016 jako Published. Od 15 lipca 2026 r. znajduje się ono w przeglądzie systematycznym na etapie 90.20, ale nie zostało wycofane ani zastąpione.
Czym różni się tarcie suche od mokrego?
W próbie suchej używa się kondycjonowanej suchej tkaniny bawełnianej. W próbie mokrej tkaninę zwilża się w kontrolowany sposób wodą, a po tarciu suszy przed oceną. Wyniki raportuje się osobno.
Co jest oceniane po badaniu ISO 105-X12?
Ocena dotyczy zabrudzenia białej tkaniny trącej kolorem przeniesionym z próbki. Do oceny stosuje się skalę szarości dla zabrudzenia opisaną w ISO 105-A03.
Co oznacza ocena 5 w odporności na tarcie?
Stopień 5 jest najlepszym wynikiem skali i oznacza brak lub praktycznie brak widocznego zabrudzenia tkaniny odniesienia. Im niższa klasa, tym większe przeniesienie koloru.
Czy ISO 105-X12 podaje jeden obowiązkowy próg zaliczenia dla wszystkich tekstyliów?
Nie. Norma opisuje metodę badania. Konkretne kryterium akceptacji powinno pochodzić z właściwej specyfikacji produktu, umowy, wymagań odbiorcy albo innego dokumentu technicznego.
Czy odporność wybarwienia na tarcie jest tym samym co odporność tkaniny na ścieranie?
Nie. ISO 105-X12 ocenia transfer barwy i zabrudzenie tkaniny testowej. Badania odporności na ścieranie, np. Martindale’a, dotyczą mechanicznego zużycia powierzchni materiału.
Jak badać małe, oddzielne pola koloru w wielobarwnym wzorze?
Jeżeli obszary są zbyt małe dla liniowego aparatu ISO 105-X12, można rozważyć ISO 105-X16:2016, która została opracowana do badania odporności barwy na tarcie małych powierzchni.
Powiązane treści
Co warto przeczytać dalej?
Odporność barwy na tarcie warto analizować razem z innymi właściwościami tekstyliów i z warunkami przygotowania próbek.
Źródła
Normy i materiały źródłowe
Statusy norm sprawdzono 24 sierpnia 2026 r. Opis metody oparto na oficjalnym katalogu ISO i publicznym podglądzie normy, bez reprodukowania pełnej treści dokumentu.
- ISO 105-X12:2016 — Colour fastness to rubbing — oficjalny katalog ISO; wydanie 6, status Published, etap 90.20 w sierpniu 2026 r.
- Publiczny podgląd ISO 105-X12:2016 w SIST — zasada, aparatura, wymiary palców trących i podstawowe parametry ruchu.
- ISO 105-A03:2019 — Grey scale for assessing staining — aktualna skala do oceny zabrudzenia.
- ISO 105-F09:2009 — Specification for cotton rubbing cloth — wymagania dla bawełnianej tkaniny do tarcia.
- ISO 139:2005 — Standard atmospheres for conditioning and testing — aktualna norma kondycjonowania z Amd 1:2011.
- ISO 105-X16:2016 — Colour fastness to rubbing — Small areas — metoda dla małych obszarów barwnych.
Checklista
10 punktów kontroli badania ISO 105-X12
Przed porównaniem klas z dwóch raportów sprawdź, czy faktycznie dotyczą tej samej metody i porównywalnych warunków.
- Potwierdź normę. Sprawdź, czy raport odwołuje się do ISO 105-X12:2016, a nie do innego testu trwałości barwy.
- Rozdziel próbę suchą i mokrą. Nie zapisuj ich jako jednego wspólnego wyniku.
- Sprawdź rodzaj palca. Dla materiałów z runem i typowych tkanin mogą obowiązywać różne geometrie powierzchni trącej.
- Zweryfikuj tkaninę testową. Powinna odpowiadać wymaganiom ISO 105-F09, a nie być dowolną białą bawełną.
- Skontroluj mocowanie próbki. Materiał nie powinien przesuwać się ani fałdować na torze tarcia.
- Sprawdź kondycjonowanie. Warunki powinny być zgodne z przyjętą atmosferą ISO 139.
- Dla próby mokrej sprawdź zwilżenie. Zanotuj rzeczywisty poziom przyrostu masy tkaniny trącej.
- Potwierdź parametry ruchu. Nacisk, tor i liczba przejść muszą odpowiadać procedurze.
- Oceniaj po wysuszeniu. Mokra tkanina trąca powinna wyschnąć przed oceną zabrudzenia.
- Oddziel wynik od kryterium akceptacji. Klasa z ISO 105-X12 jest wynikiem testu; próg zaliczenia musi mieć osobne źródło.