Pilling
Powstawanie na powierzchni pigułek z włókien, które wyszły z konstrukcji i splątały się w zwarte formy. To zjawisko najczęściej kojarzone z mechaceniem.
Aktualizacja 2026
Materiały i tworzywa · tekstylia
Skłonność tkanin do mechacenia metodą Martindale’a — ISO 12945-2:2020
Zmodyfikowana metoda Martindale’a pozwala kontrolowanie wywołać zmiany powierzchni tkaniny i ocenić, jak łatwo powstają pigułki włókien, fuzzing lub matting. Kluczowe są nie tylko ruch i liczba tarć, lecz także dobór powierzchni trącej, przygotowanie próbki i późniejsza ocena wizualna.
Produkty polecane
Podstawy
Co oznacza skłonność tkaniny do mechacenia?
Mechacenie nie jest jednym prostym parametrem materiału. To efekt zmian zachodzących na jego powierzchni podczas tarcia i użytkowania.
W języku technicznym najczęściej mówi się o pillingu, czyli tworzeniu zwartych kulek z włókien wysuniętych ponad powierzchnię tkaniny. Z punktu widzenia użytkownika objawem są widoczne „kuleczki” lub zgrubienia, które zmieniają wygląd wyrobu. ISO 12945-2:2020 obejmuje jednak nie tylko pilling, ale również fuzzing i matting, dlatego sama obserwacja liczby pigułek nie opisuje całego wyniku.
Skłonność do mechacenia zależy od surowca włóknistego, przędzy, konstrukcji tkaniny lub dzianiny, wykończenia i sposobu użytkowania. Dwa materiały o podobnym składzie procentowym mogą zachowywać się inaczej, jeżeli różni je skręt przędzy, zwartość konstrukcji albo charakter włókien na powierzchni.
Najważniejsze: wynik metody Martindale’a opisuje zachowanie próbki w zdefiniowanych warunkach badania. Nie jest prostym „certyfikatem jakości” całego wyrobu i nie powinien być interpretowany bez informacji o metodzie, etapie tarcia i sposobie oceny.
Norma
ISO 12945-2:2020 — zakres i status w 2026 roku
To część serii ISO 12945 poświęconej skłonności tkanin do pillingu, fuzzingu i mattingu powierzchni.
ISO 12945-2:2020 „Textiles — Determination of fabric propensity to surface pilling, fuzzing or matting — Part 2: Modified Martindale method” jest drugim wydaniem normy, opublikowanym w październiku 2020 r. Zastąpiło ISO 12945-2:2000, które zostało wycofane. Na 24 sierpnia 2026 r. wydanie 2020 ma w katalogu ISO status Published i etap 90.60, czyli zamknięcie przeglądu systematycznego. Nie ma opublikowanego nowszego wydania, które zastępowałoby tę normę.
Zakres dokumentu jest precyzyjny: metoda służy do wyznaczania odporności tkanin na pilling, fuzzing i matting przy użyciu zmodyfikowanej metody Martindale’a. Wymagania uzupełniają trzy ważne odwołania normatywne: ISO 139 dotyczące atmosfer kondycjonowania i badań, ISO 12945-4 dotyczące oceny wizualnej oraz ISO 12947-1 opisujące bazowe wymagania dla aparatu Martindale’a.
Wydanie2
Publikacja2020-10
StatusPublished
Etap 202690.60 — under review
Terminologia
Pilling, fuzzing i matting — trzy różne zmiany powierzchni
Rozdzielenie tych pojęć chroni przed sytuacją, w której każdą zmianę wyglądu określa się potocznie jako „mechacenie”.
Fuzzing
Rozluźnienie i uniesienie włókien powierzchniowych, które daje efekt zmechaconego, „puszystego” nalotu, nawet jeżeli nie utworzyły się jeszcze wyraźne pigułki.
Matting
Dezorientacja i sklejenie optyczne podniesionych włókien materiału z okrywą lub runem, prowadzące do widocznej zmiany struktury powierzchni.
ISO 12945-4:2020 przewiduje odrębną ocenę tych trzech zjawisk. Dlatego poprawny raport nie powinien sprowadzać całej obserwacji wyłącznie do jednej ogólnej oceny „pillingu”, jeżeli powierzchnia wykazuje również fuzzing lub matting.
Mechanizm
Dlaczego jedne tkaniny mechacą się bardziej od innych?
Wprowadzenie do ISO 12945-2 zwraca uwagę, że pilling jest wynikiem kilku równoległych procesów, a ich tempo może być różne.
Podczas użytkowania włókna mogą wysuwać się na powierzchnię, splątywać i tworzyć pigułki. Jednocześnie część włókien oraz już utworzonych pigułek ulega zużyciu i odpada. Ostateczny obraz zależy więc od równowagi pomiędzy tworzeniem powierzchniowego włókna, jego splątywaniem oraz ścieraniem gotowych pigułek.
Jeżeli włókna są mocne i trudno się odrywają, pigułki mogą utrzymywać się długo. Jeżeli włókna są słabsze, proces ich tworzenia może konkurować z szybkim zużyciem i odpadaniem. Z tego powodu poziom pillingu nie zawsze rośnie liniowo wraz z czasem tarcia. Materiał może w pewnym etapie wyglądać gorzej, a w późniejszym częściowo stracić widoczne pigułki wskutek ich ścierania.
Na zachowanie wpływają też długość i sztywność włókien, skręt i włochatość przędzy, zwartość konstrukcji, rodzaj splotu lub dzianiny, obecność włókien wystających oraz wykończenie powierzchni. Z tego względu wynik jednej tkaniny nie powinien być mechanicznie przenoszony na inny materiał tylko dlatego, że oba mają ten sam główny skład surowcowy.
Zasada badania
Jak działa zmodyfikowana metoda Martindale’a?
Próbka wykonuje złożony ruch po powierzchni trącej, a zmiany wyglądu ocenia się po określonych etapach badania.
Okrągła próbka jest prowadzona po powierzchni trącej w charakterystycznym torze Lissajous. Powierzchnią kontaktową może być odpowiednio przygotowana próbka tej samej tkaniny albo — dla kategorii, w których ma to zastosowanie — wełniana tkanina ścierna. Uchwyt próbki może swobodnie obracać się wokół osi przechodzącej przez jego środek.
Ruch Lissajous nie jest zwykłym ruchem po okręgu. Układ napędowy aparatu powoduje przechodzenie toru od kształtu zbliżonego do koła przez elipsy do linii prostej i z powrotem do elips ułożonych w przeciwnym kierunku. Dzięki temu powierzchnia próbki jest poddawana tarciu z wielu kierunków, a nie tylko w jednej osi.
Po ustalonych etapach tarcia próbkę zdejmuje się lub zatrzymuje badanie i ocenia wizualnie w odniesieniu do próbki niebadanej. Sama liczba ruchów nie jest wynikiem końcowym — ważna jest zmiana wyglądu i sposób jej zaklasyfikowania zgodnie z ISO 12945-4.
Aparatura
Aparat Martindale’a w badaniu pillingu
ISO 12945-2 korzysta z aparatu opisanego w ISO 12947-1, ale wymaga konfiguracji dostosowanej do badania pillingu.
Mechanizm obejmuje dwa zsynchronizowane napędy zewnętrzne i napęd centralny, które wspólnie prowadzą płytę uchwytów po torze Lissajous. Licznik zlicza obroty napędu zewnętrznego z dokładnością do jednego ruchu pillingowego. Ważne jest płynne prowadzenie uchwytów, niskie tarcie w łożyskach i brak luzu, ponieważ opory mechaniczne mogą zmieniać sposób kontaktu próbki z powierzchnią trącą.
Kompletny uchwyt próbki wraz z trzpieniem i pierścieniem ma według ISO 12945-2 masę 155 ± 1 g. Dla kategorii wymagających dodatkowego obciążenia stosuje się stalowy krążek o masie 260 ± 1 g, co daje łącznie 415 ± 2 g. Te wartości są elementem konfiguracji aparatu, a nie dowolnymi parametrami operatora.
Nie należy mieszać procedur: fakt, że ten sam typ aparatu jest używany w badaniach ścierania ISO 12947 i pillingu ISO 12945-2, nie oznacza, że obciążenia, próbki i kryteria wyniku są identyczne.
Kontakt powierzchni
Ta sama tkanina czy wełniana tkanina ścierna?
Rodzaj powierzchni trącej jest częścią metody i wpływa na warunki mechanicznego oddziaływania na próbkę.
Zasada ISO 12945-2 przewiduje tarcie próbki o powierzchnię utworzoną z tej samej tkaniny albo, gdy wymaga tego właściwa kategoria badania, o wełnianą tkaninę ścierną. Nie można więc wybrać powierzchni kontaktowej wyłącznie dlatego, że jest dostępna w laboratorium. Właściwy wariant powinien wynikać z normy, specyfikacji produktu, uzgodnienia stron lub przyjętej kategorii badania.
Pod próbkami stosowane są również materiały pomocnicze określone przez procedurę, między innymi filc pełniący funkcję podparcia. Ich stan ma znaczenie dla powtarzalności: zdeformowany, zabrudzony albo niewłaściwie zamontowany element może zmieniać nacisk i ruch powierzchni.
Jeżeli celem jest porównanie materiałów, wszystkie próbki powinny być badane przy tym samym, jasno udokumentowanym wariancie metody. Wyniku uzyskanego przy tarciu tkanina–tkanina nie powinno się bezpośrednio porównywać z wynikiem z konfiguracji wykorzystującej inny materiał ścierny.
Próbki
Pobieranie, liczba i przygotowanie próbek
Nawet prawidłowo ustawiony aparat nie daje wiarygodnego porównania, jeżeli próbki pochodzą z przypadkowych miejsc lub zawierają te same nitki osnowy i wątku.
ISO 12945-2 zaleca pobieranie próbek z miejsc równomiernie rozmieszczonych na szerokości tkaniny albo z różnych paneli gotowego wyrobu. Próbki powinny być przesunięte względem siebie tak, aby nie obejmowały tych samych nitek, a obszary z fałdami lub innymi deformacjami należy omijać. Jeżeli nie ustalono inaczej, próbki nie powinny być wycinane bezpośrednio przy krajce.
Próbka do uchwytu ma postać krążka o nominalnej średnicy 140 mm z dodatnią tolerancją do 5 mm. Próbka mocowana na stole może mieć taki sam kształt albo, zależnie od wariantu, formę kwadratu około 150 mm. Krawędzie można zabezpieczyć tylko wtedy, gdy jest to potrzebne, aby wysuwające się nitki nie zakłócały strefy tarcia.
Norma wymaga co najmniej trzech zestawów próbek. Gdy liczba jest większa niż trzy, powinna być nieparzysta. Dodatkowo przygotowuje się próbkę odniesienia, ponieważ ocena wizualna polega na porównaniu powierzchni po badaniu z materiałem niepoddanym tarciu.
Warunki
Kondycjonowanie i ewentualna obróbka wstępna
Zmiana wilgotności materiału może zmienić tarcie, sprężystość włókien i sposób wysuwania się włókien na powierzchnię.
ISO 12945-2 odwołuje się normatywnie do ISO 139, dlatego próbki przed badaniem należy kondycjonować w standardowej atmosferze dla tekstyliów i utrzymywać odpowiednie warunki także podczas oceny. ISO 139:2005 pozostaje aktualne w 2026 r. i zostało ponownie potwierdzone przez ISO w 2025 r.; obowiązuje wraz z opublikowaną poprawką Amd 1:2011.
Jeżeli materiał ma być badany po określonym praniu, czyszczeniu lub innej obróbce, sposób przygotowania powinien być uzgodniony i odnotowany. Norma wskazuje, że procedury związane m.in. z praniem domowym lub czyszczeniem profesjonalnym mogą być odpowiednie jako przygotowanie wstępne. Jeżeli nie uzgodniono żadnego specjalnego przygotowania, materiał można badać w stanie otrzymanym, ale nadal po wymaganym kondycjonowaniu.
Porównywalność: wyniki materiału badanego „as received” i tego samego materiału po praniu mogą różnić się istotnie. Raport powinien jasno wskazywać, jaki stan próbki był oceniany.
Przebieg
Pilling rub, pilling cycle i etapy badania
W dokumentacji laboratoryjnej warto rozróżniać pojedynczy ruch zliczany przez aparat od pełnego cyklu toru Lissajous.
ISO 12945-2 definiuje pilling rub jako jeden obrót dwóch napędów zewnętrznych aparatu. Pilling cycle oznacza ukończenie pełnego toru Lissajous obejmującego 16 takich ruchów; w tym czasie napędy zewnętrzne wykonują po 16 obrotów, a napęd wewnętrzny 15.
Badanie prowadzi się etapami. Po osiągnięciu przewidzianej liczby ruchów powierzchnię ocenia się, a następnie — jeżeli wymaga tego harmonogram — badanie jest kontynuowane do kolejnego punktu obserwacji. Normatywny załącznik A ISO 12945-2 określa kategorie badań, dlatego nie ma sensu publikować jednej „magicznej” liczby cykli jako uniwersalnego wyniku dla każdej tkaniny.
Przy porównywaniu dwóch materiałów trzeba upewnić się, że wynik odnosi się do tej samej kategorii badania i tego samego etapu tarcia. Ocena 4 po wczesnym etapie nie jest równoważna ocenie 4 po znacznie dłuższej ekspozycji.
Ocena wizualna
Jak ocenia się pilling, fuzzing i matting?
Od wydania 2020 ocena wizualna w ISO 12945-2 jest powiązana z odrębną normą ISO 12945-4:2020.
Badana próbka jest porównywana z materiałem w stanie odniesienia w kontrolowanych warunkach obserwacji. Każde z trzech zjawisk — pilling, fuzzing i matting — otrzymuje oddzielną ocenę. W skali wizualnej 5 oznacza brak zmiany, a niższe wartości coraz bardziej nasilone pogorszenie powierzchni. Dla pillingu stopień 1 odpowiada silnemu powstawaniu pigułek obejmujących całą powierzchnię.
ISO 12945-4 dopuszcza również oceny połówkowe, np. 3–4, gdy wygląd znajduje się pomiędzy dwoma stopniami. Próbkę powinien oceniać więcej niż jeden obserwator. Jeżeli różnica między ocenami obserwatorów wynosi co najmniej jeden pełny stopień, próbkę ocenia się ponownie; jeżeli rozbieżność pozostaje, oprócz średniej należy zachować informację o skrajnych ocenach.
Fotograficzne wzorce mogą wspomagać opisową ocenę wizualną, ale nie zastępują automatycznie zasad metody. Jeżeli są używane, powinny być właściwe dla konstrukcji tkaniny i ich zastosowanie trzeba odnotować.
Interpretacja
Co naprawdę mówi wynik Martindale’a?
Największy błąd interpretacyjny to sprowadzenie wyniku do stwierdzenia „ta tkanina się nie mechaci”.
Wynik opisuje zmianę powierzchni powstałą w konkretnej konfiguracji laboratoryjnej. Aby był użyteczny, trzeba znać rodzaj ocenianego zjawiska, etap tarcia, sposób przygotowania próbki, powierzchnię trącą i przyjętą kategorię badania. Dopiero wtedy można porównywać serie materiałów albo kontrolować stabilność produkcji.
Sama norma zaznacza, że nie istnieje idealny test, który przyspieszałby wszystkie procesy tworzenia i zużywania pigułek w identycznym stopniu dla każdego włókna, przędzy i konstrukcji. Metoda ma przede wszystkim tworzyć uporządkowane, powtarzalne warunki umożliwiające ranking i kontrolę porównawczą.
Jeżeli producent deklaruje np. określoną minimalną ocenę po danym etapie, wymaganie powinno wskazywać pełną metodę i punkt oceny. W przeciwnym razie sama liczba „4” jest niepełna: nie wiadomo, czy dotyczy pillingu, fuzzingu czy mattingu i po ilu ruchach została uzyskana.
Jakość badania
Najczęstsze źródła błędów i rozbieżności
W badaniu wizualnym małe różnice proceduralne mogą prowadzić do dużych różnic w ocenie końcowej.
- Nieporównywalne próbki: wycięcie kilku krążków z tego samego wąskiego pasa może sprawić, że próbki dzielą te same nitki i nie reprezentują całej partii.
- Brak informacji o przygotowaniu: materiał po praniu i materiał w stanie dostawy mogą dać inne wyniki.
- Niewłaściwe kondycjonowanie: pominięcie ISO 139 ogranicza porównywalność między seriami i laboratoriami.
- Zły wariant powierzchni trącej: zmiana materiału kontaktowego zmienia warunki badania.
- Fałdy przy montażu: nierówna próbka może lokalnie zmienić nacisk i ruch powierzchni.
- Mylenie rubs i cycles: pojedynczy ruch pillingowy nie jest tym samym co pełny cykl Lissajous.
- Ocena przez jedną osobę: ogranicza kontrolę subiektywności obserwacji.
- Porównywanie różnych etapów: ta sama ocena liczbowa po różnych liczbach ruchów nie oznacza tej samej odporności.
Dobry raport powinien pozwolić drugiej osobie zrozumieć, jak przygotowano próbkę, jaką kategorię i konfigurację zastosowano oraz po jakich etapach wykonano ocenę.
Wyposażenie pomocnicze
Produkty polecane
Poniższe produkty pomagają w organizacji próbek, opisach i dokumentacji. Nie są aparatem Martindale’a, materiałem ściernym ani wyposażeniem potwierdzającym zgodność z ISO 12945-2.
Do identyfikacji próbek i czytelnego oznaczania serii przydają się proste materiały biurowe. Nie zastępują one wyposażenia badawczego ani elementów wymaganych przez ISO 12945-2.
Przy przygotowaniu dokumentacji i wstępnej kontroli wizualnej można wykorzystać narzędzia pomocnicze do cięcia, pomiaru, oględzin i pracy z kartą próbki.
Notatki z etapów badania, wydruki i karty wyników warto utrzymywać w uporządkowanej formie, tak aby każda ocena była powiązana z właściwą próbką.
Archiwizacja raportów, oznaczanie ważnych stron i bieżące notatki ułatwiają zachowanie identyfikowalności serii oraz historii oceny powierzchni.
FAQ
Najczęstsze pytania o mechacenie metodą Martindale’a
Odpowiedzi rozdzielają metodę pillingu od klasycznego badania ścierania i porządkują sposób interpretacji ocen.
Jaka norma opisuje mechacenie tkanin metodą Martindale’a?
ISO 12945-2:2020 opisuje zmodyfikowaną metodę Martindale’a służącą do oceny odporności tkanin na pilling, fuzzing i matting. Wydanie 2 opublikowano w październiku 2020 r.; na 24 sierpnia 2026 r. ma status Published i jest w przeglądzie systematycznym.
Czy ISO 12945-2:2020 jest nadal aktualna w 2026 roku?
Tak. Oficjalny katalog ISO nadal wskazuje ISO 12945-2:2020 jako Published. Norma jest na etapie 90.60, czyli po zamknięciu przeglądu systematycznego, ale nie została wycofana ani zastąpiona nowszym wydaniem.
Czy mechacenie i ścieranie Martindale’a to to samo badanie?
Nie. ISO 12945-2 ocenia skłonność powierzchni do pillingu, fuzzingu i mattingu, natomiast seria ISO 12947 dotyczy odporności na ścieranie. W obu przypadkach wykorzystuje się aparat Martindale’a, lecz cel badania, konfiguracja i sposób oceny wyniku są inne.
Czym różni się pilling od fuzzingu?
Pilling oznacza tworzenie się na powierzchni zwartych kulek splątanych włókien. Fuzzing to rozluźnienie i uniesienie włókien powierzchniowych powodujące widoczną zmianę wyglądu, jeszcze bez konieczności utworzenia wyraźnych pigułek.
Ile próbek bada się według ISO 12945-2?
Norma wymaga co najmniej trzech zestawów próbek. Jeżeli bada się więcej niż trzy, liczba próbek powinna być nieparzysta. Potrzebna jest też dodatkowa próbka odniesienia do porównania z powierzchnią po badaniu.
Dlaczego próbki trzeba kondycjonować przed badaniem?
Wilgotność i temperatura wpływają na zachowanie włókien i konstrukcji tkaniny. ISO 12945-2 odwołuje się do ISO 139, dlatego próbki powinny być kondycjonowane i badane w określonej atmosferze, aby wynik był porównywalny.
Co oznacza ocena 5 w analizie wizualnej?
W ISO 12945-4 ocena 5 oznacza brak zmiany wyglądu w ocenianym zjawisku. Niższe oceny oznaczają coraz wyraźniejszą zmianę; w pillingu stopień 1 odpowiada silnemu mechaceniu obejmującemu całą powierzchnię próbki.
Czy wynik Martindale’a przewiduje dokładnie wygląd tkaniny po użytkowaniu?
Nie. Metoda laboratoryjna ma przyspieszyć procesy zmian powierzchni i umożliwić porównywanie materiałów w kontrolowanych warunkach. Sama norma wskazuje, że nie istnieje jeden test idealnie odtwarzający wszystkie mechanizmy rzeczywistego zużycia dla każdego rodzaju włókna i tkaniny.
Powiązane treści
Co warto przeczytać dalej?
Mechacenie jest tylko jednym z elementów oceny zachowania tekstyliów. Warto zestawić je z innymi właściwościami i warunkami przygotowania próbek.
Źródła
Normy i materiały źródłowe
Aktualność statusów sprawdzono 24 sierpnia 2026 r. w oficjalnym katalogu ISO. Opis procedury oparto na zakresie i dostępnych fragmentach norm, bez reprodukowania ich pełnej treści.
- ISO 12945-2:2020 — Modified Martindale method — aktualne wydanie 2, status Published, etap 90.60.
- ISO 12945-4:2020 — visual assessment — zasady wizualnej oceny pillingu, fuzzingu i mattingu.
- ISO 12945-1:2020 — pilling box method — alternatywna część serii wykorzystująca obracające się pudełko.
- ISO 12945-3:2020 — random tumble pilling method — alternatywna metoda dla tkanin swobodnie poruszających się w testerze.
- ISO 12947-1:1998 — Martindale abrasion testing apparatus — wymagania bazowe dla aparatu Martindale’a; status Published/confirmed.
- ISO 139:2005 — Standard atmospheres for conditioning and testing — wydanie potwierdzone przez ISO w 2025 r., z Amd 1:2011.
Checklista
10 punktów kontroli badania ISO 12945-2
Przed porównaniem wyników sprawdź, czy wszystkie istotne elementy metody są takie same i zostały udokumentowane.
- Potwierdź właściwą normę. Dla zmodyfikowanej metody Martindale’a używaj ISO 12945-2:2020, a nie ISO 12947-2.
- Ustal oceniane zjawisko. Rozdziel pilling, fuzzing i matting zamiast łączyć je w jedną nieprecyzyjną ocenę.
- Sprawdź stan próbki. Zapisz, czy materiał był badany w stanie dostawy, czy po uzgodnionym przygotowaniu.
- Pobierz próbki reprezentatywnie. Unikaj krajki, fałd i próbek zawierających te same nitki.
- Zachowaj właściwą liczbę próbek. Co najmniej trzy zestawy i dodatkowa próbka odniesienia.
- Kondycjonuj zgodnie z ISO 139. Nie porównuj wyników uzyskanych w niekontrolowanej atmosferze z wynikami normowymi.
- Zweryfikuj konfigurację aparatu. Powierzchnia trąca, uchwyt i obciążenie muszą odpowiadać właściwej kategorii badania.
- Rozróżniaj rubs i cycles. Pełny pilling cycle obejmuje 16 pilling rubs.
- Oceniaj w tych samych etapach. Nie zestawiaj bezpośrednio ocen uzyskanych po różnej liczbie ruchów.
- Zapisz warunki i wynik. Raport powinien pozwolić zidentyfikować próbkę, metodę, etap i oddzielne oceny powierzchni.