Aktualizacja 2026
Materiały i tworzywa · metale
Próba rozciągania metali w temperaturze pokojowej — ISO 6892-1:2019
Próba rozciągania pokazuje, jak metal reaguje na jednoosiowe zwiększanie obciążenia aż do osiągnięcia wymaganych punktów pomiarowych, a często także do zerwania próbki. ISO 6892-1:2019 porządkuje sposób prowadzenia badania i wyznaczania podstawowych własności mechanicznych w temperaturze pokojowej.
Produkty polecane
Podstawy
Na czym polega próba rozciągania metalu?
Badanie polega na osiowym rozciąganiu odpowiednio przygotowanej próbki i rejestrowaniu zależności między obciążeniem a zmianą jej długości.
Próbkę mocuje się w uchwytach maszyny wytrzymałościowej, a następnie zwiększa obciążenie w kontrolowany sposób. Początkowo odkształcenie jest przede wszystkim sprężyste: po odciążeniu materiał może wrócić do stanu zbliżonego do początkowego. Po przekroczeniu zakresu sprężystego pojawia się odkształcenie trwałe, a przy dalszym obciążaniu materiał może osiągnąć maksymalną nośność, rozpocząć przewężenie i ostatecznie ulec zerwaniu.
Z zapisu siły i wydłużenia można wyznaczać różne własności, dlatego próba rozciągania jest jednym z podstawowych badań mechanicznych stali, aluminium, stopów miedzi i innych metali.
Norma
ISO 6892-1:2019 — zakres i aktualny status
ISO 6892-1:2019 nosi tytuł „Metallic materials — Tensile testing — Part 1: Method of test at room temperature”.
Oficjalny katalog ISO wskazuje wydanie 3 opublikowane w listopadzie 2019 r. Norma została ponownie przejrzana i potwierdzona w 2025 r., więc pozostaje aktualnym wydaniem. Jej zakres obejmuje metodę próby rozciągania materiałów metalowych i własności mechaniczne, które mogą być określane w temperaturze pokojowej.
Wcześniejsza ISO 6892-1:2016 ma status Withdrawn i została zastąpiona przez wydanie z 2019 r. To ważne przy dokumentacji jakościowej: powołanie się na numer normy bez roku może ukrywać różnicę między aktualnym i wycofanym wydaniem. Jeżeli zamówienie, norma produktu lub procedura laboratorium wskazuje konkretną edycję, trzeba sprawdzić, czy wymaganie nadal jest właściwe.
Seria ISO 6892 jest szersza niż część 1
ISO 6892-2:2026 dotyczy temperatur wyższych od pokojowej, ISO 6892-3:2015 badań w niskiej temperaturze, a ISO/TS 6892-5:2025 miniaturowych próbek, gdy nie ma wystarczającej ilości materiału na próbki zgodne ze standardową metodą części 1.
Wyniki
Jakie własności można wyznaczyć?
Najważniejsze wyniki opisują zarówno nośność materiału, jak i jego zdolność do odkształcenia.
Rm — wytrzymałość na rozciąganie
Jest związana z największą siłą osiągniętą podczas próby i początkowym polem przekroju próbki. Wartość Rm opisuje maksymalne naprężenie inżynierskie osiągnięte w badaniu.
ReH i ReL
Dla materiałów wykazujących wyraźne zjawisko płynięcia można określać górną i dolną granicę plastyczności. Nie każdy metal pokazuje taki przebieg krzywej.
Rp
Gdy brak wyraźnej granicy plastyczności, stosuje się umowną granicę plastyczności przy określonym trwałym odkształceniu, na przykład często spotykaną Rp0,2.
A i Z
Wydłużenie po zerwaniu oraz przewężenie opisują zdolność materiału do odkształcenia plastycznego. Ich interpretacja wymaga znajomości geometrii próbki i sposobu pomiaru.
W praktyce nie zawsze trzeba wyznaczać wszystkie możliwe właściwości. Zakres wyniku powinien wynikać z normy produktu, specyfikacji materiału, zamówienia lub celu kontroli. Jeżeli wymagane jest tylko Rm, procedura może różnić się od badania, w którym jednocześnie wyznacza się własności związane z płynięciem, wydłużeniem i przewężeniem.
Próbka
Geometria próbki i miejsce pobrania
Wynik próby zależy nie tylko od maszyny, ale także od tego, skąd i jak przygotowano próbkę.
Próbki mogą mieć przekrój okrągły, prostokątny lub inny dopuszczony dla danego wyrobu i metody. Kluczowe są między innymi początkowe pole przekroju, długość pomiarowa i odcinek równoległy. Geometria musi być znana, ponieważ wiele wyników oblicza się względem wymiarów początkowych, a wydłużenie po zerwaniu jest związane z określoną długością pomiarową.
Równie ważna jest orientacja względem wyrobu. Próbka wycięta wzdłuż kierunku walcowania może zachowywać się inaczej niż próbka poprzeczna. W stalach i wyrobach stalowych zasady lokalizacji i przygotowania próbek opisuje ISO 377:2017 wraz z poprawką Amd 1:2025, przy czym wymagania normy produktu lub zamówienia mogą mieć pierwszeństwo.
Obróbka mechaniczna nie powinna wprowadzać niekontrolowanych zmian materiału w obszarze pomiarowym. Przegrzanie, zarysowania, nadmierne umocnienie powierzchni czy niewłaściwy promień przejścia mogą stać się miejscem przedwczesnego pęknięcia i zafałszować obraz właściwości materiału.
Warunki badania
Dlaczego temperatura ma znaczenie?
Własności mechaniczne metalu mogą zmieniać się wraz z temperaturą, dlatego część 1 serii ISO 6892 jest wyraźnie przypisana do temperatury pokojowej.
Nie należy przenosić wyniku z próby w temperaturze pokojowej na warunki wysokotemperaturowe lub niskotemperaturowe bez odpowiedniej podstawy. Dla temperatur wyższych od pokojowej aktualnym dokumentem jest ISO 6892-2:2026. Dla niskich temperatur ISO 6892-3:2015 opisuje badania w zakresie od +10 °C do −196 °C.
Jeżeli temperatura otoczenia lub próbki jest istotna dla zgodności wyniku, powinna być kontrolowana i udokumentowana zgodnie z właściwą procedurą. Dotyczy to szczególnie porównań między laboratoriami, badań materiałów wrażliwych na warunki środowiskowe oraz przypadków, w których specyfikacja produktu wymaga ściślej ustalonych warunków.
Wyposażenie
Maszyna wytrzymałościowa i pomiar siły
W badaniu nie wystarcza maszyna, która „ciągnie” próbkę — jej układ pomiarowy musi mieć potwierdzoną zdolność do wiarygodnego pomiaru siły.
ISO 7500-1:2018 opisuje kalibrację i weryfikację statycznych jednoosiowych maszyn do rozciągania i ściskania. Obejmuje ogólną inspekcję maszyny i wyposażenia do przykładania siły, kalibrację układu pomiaru siły oraz potwierdzenie, że właściwości metrologiczne osiągają granice wymagane dla określonej klasy. ISO potwierdziło to wydanie w 2026 r., dlatego pozostaje aktualne.
W praktyce równie ważne są uchwyty i osiowość obciążenia. Poślizg próbki, mimośrodowe zamocowanie albo uszkodzenie w strefie chwytowej mogą sprawić, że wynik nie będzie reprezentował zachowania materiału w prawidłowo obciążonej części pomiarowej. Operator powinien obserwować miejsce zerwania i przebieg krzywej, a nietypowe zdarzenia odnotować.
Maszyna musi też umożliwiać realizację wymaganej strategii szybkości badania. Sam odczyt siły bez kontroli ruchu belki lub odkształcenia nie zapewnia zgodności z procedurą, jeśli wynik obejmuje parametry wrażliwe na szybkość odkształcania.
Pomiar odkształcenia
Rola ekstensometru i bazy pomiarowej
Dokładny pomiar wydłużenia próbki jest kluczowy wtedy, gdy właściwość wyznacza się na podstawie odkształcenia, a nie wyłącznie siły.
Ekstensometr mierzy zmianę długości na zadanej bazie pomiarowej. Może być kontaktowy lub bezkontaktowy, ale jego parametry muszą odpowiadać zakresowi badania i wymaganej dokładności. ISO 9513:2012 opisuje statyczną kalibrację systemów ekstensometrycznych używanych w badaniach jednoosiowych, zarówno osiowych, jak i średnicowych, kontaktowych i bezkontaktowych. Wydanie pozostaje aktualne i ma opublikowane corrigendum z 2013 r.
Nie należy utożsamiać przemieszczenia belki maszyny z wydłużeniem odcinka pomiarowego próbki. Na ruch układu mogą wpływać podatność maszyny, uchwytów, poślizg i odkształcenia poza bazą pomiarową. Dlatego przy właściwościach wymagających precyzyjnego odkształcenia bezpośredni lub odpowiednio zweryfikowany pomiar jest szczególnie ważny.
Po zerwaniu część właściwości, takich jak wydłużenie po zerwaniu, może wymagać dodatkowego pomiaru odcinków próbki. Sposób składania części próbki i pomiaru powinien być zgodny z właściwą procedurą oraz geometrią zastosowanej próbki.
Sterowanie
Metoda A i metoda B — dlaczego szybkość badania nie jest dowolna?
Prędkość obciążania może wpływać na parametry materiału, dlatego ISO 6892-1 porządkuje sposób sterowania próbą.
W opisie BSI dla EN ISO 6892-1:2019 wskazano dwa podejścia. Metoda A jest oparta na szybkości odkształcenia, w tym na odpowiednio wyznaczanej szybkości rozdzielania uchwytów, natomiast metoda B wykorzystuje szybkość naprężenia w zakresie sprężystym. Metoda A ma ograniczać zmienność szybkości w momentach, gdy wyznaczane są parametry wrażliwe na szybkość odkształcenia, i jest rekomendowanym podejściem.
W praktyce nie wolno sprowadzać ustawienia maszyny do jednej przypadkowej wartości posuwu dla całej próby. Inny etap obejmuje zakres sprężysty i wyznaczanie granicy plastyczności, a inny przebieg po rozpoczęciu plastycznego odkształcenia. Sposób sterowania powinien być zapisany tak, aby badanie można było odtworzyć i porównać.
Najważniejszy wniosek
Dwie próbki z tego samego materiału mogą dać nieco inne wyniki, jeżeli są badane przy istotnie różnych szybkościach. Dlatego zgodność z ISO 6892-1 oznacza także kontrolę przebiegu badania, a nie tylko poprawne obliczenie Rm po zerwaniu.
Praktyka
Przebieg badania krok po kroku
Dobra próba zaczyna się przed uruchomieniem maszyny — od identyfikacji materiału i przygotowania próbki.
- Zidentyfikuj materiał i kierunek pobrania. Powiąż próbkę z partią, wytopem lub elementem, którego wynik ma reprezentować.
- Sprawdź geometrię. Zmierz wymagane wymiary początkowe i potwierdź odpowiednią długość pomiarową.
- Dobierz wyposażenie. Ustal zakres siły, uchwyty, ekstensometr i sposób sterowania prędkością.
- Zamocuj próbkę osiowo. Ogranicz poślizg i dodatkowe zginanie wynikające z niewłaściwego chwytu.
- Uruchom rejestrację. Zapisuj siłę i wymagany sygnał odkształcenia zgodnie z procedurą.
- Kontroluj szybkość. Realizuj metodę i etapy obciążania wymagane dla wyznaczanych właściwości.
- Obserwuj płynięcie i maksimum siły. System powinien umożliwić właściwe wyznaczenie wymaganych punktów krzywej.
- Doprowadź próbę do właściwego zakończenia. Jeżeli wymagane są A lub Z, potrzebne są dane po zerwaniu próbki.
Nie każdy test musi kończyć się identycznie. Jeśli celem jest określenie konkretnej własności i norma produktu przewiduje zakończenie wcześniej, procedura może być inna. Najważniejsze jest, aby sposób wykonania odpowiadał deklarowanemu wynikowi.
Interpretacja
Jak czytać krzywą naprężenie–odkształcenie?
Krzywa pokazuje kolejne etapy odpowiedzi materiału na obciążenie i pomaga zrozumieć, skąd biorą się poszczególne wyniki.
Na początku przebieg jest zwykle zbliżony do liniowego i odpowiada głównie sprężystemu zachowaniu materiału. Następnie pojawia się początek odkształcenia plastycznego. W niektórych stalach widoczne jest wyraźne płynięcie z górną i dolną granicą plastyczności; w innych materiałach przejście jest płynne i wtedy stosuje się granice umowne, takie jak Rp.
Po dalszym odkształcaniu siła może rosnąć do maksimum. Wytrzymałość na rozciąganie Rm jest związana z tym maksimum i początkowym polem przekroju. Po rozpoczęciu przewężenia lokalny przekrój próbki szybko maleje. Z tego powodu naprężenie inżynierskie obliczane z początkowej powierzchni może zacząć spadać, mimo że rzeczywiste naprężenie w przewężeniu zachowuje się inaczej.
Krzywe dwóch materiałów o podobnym Rm mogą różnić się początkiem plastyczności, długością odcinka plastycznego i wydłużeniem. Dlatego wybór materiału tylko na podstawie jednej liczby może prowadzić do błędnych wniosków o jego zachowaniu w produkcji lub eksploatacji.
Jakość
Najczęstsze źródła błędów i rozrzutu wyników
Rozrzut wyników może wynikać zarówno z rzeczywistej niejednorodności materiału, jak i z metody badania.
Nieprawidłowe wymiary próbki
Błąd pola przekroju wpływa na obliczone naprężenia. Przy małych wymiarach nawet niewielki błąd pomiaru może mieć zauważalny udział.
Niewspółosiowe zamocowanie
Mimośrodowość może wprowadzać dodatkowe zginanie i zmieniać lokalny stan naprężenia.
Poślizg w uchwytach
Może zaburzać zapis przemieszczenia, uszkodzić próbkę albo doprowadzić do nieprawidłowego zerwania.
Niewłaściwa szybkość
Parametry wrażliwe na szybkość odkształcenia mogą się zmieniać, jeśli przebieg próby nie odpowiada wymaganej metodzie sterowania.
Znaczenie mają również kalibracja układu siły i ekstensometru, dokładność pomiarów wymiarowych, przygotowanie powierzchni, temperatura, sposób wyznaczania punktów z krzywej oraz algorytm oprogramowania. ISO/TR 15263:2024 opisuje ocenę niepewności w próbach rozciągania metali i pokazuje, że wiarygodny wynik jest efektem całego łańcucha pomiarowego, a nie tylko jednego czujnika.
Dokumentacja
Co powinno być jednoznaczne w sprawozdaniu?
Dobry raport pokazuje wynik i warunki badania.
Podstawą jest identyfikacja materiału, próbki i kierunku pobrania oraz wskazanie zastosowanej normy i jej wydania. W raporcie powinny znaleźć się wymagane właściwości mechaniczne z jednostkami, a także informacje potrzebne do odtworzenia warunków badania zgodnie z ISO 6892-1 i właściwą normą produktu.
Warto dokumentować typ próbki i jej istotne wymiary, sposób sterowania szybkością, użycie ekstensometru, temperaturę, jeśli jest istotna, oraz wszelkie odstępstwa lub nietypowe zdarzenia. Gdy zerwanie nastąpiło poza prawidłową strefą pomiarową albo próbka ślizgała się w uchwycie, nie należy tego ukrywać, ponieważ może wpływać na ważność części wyników.
W systemie jakości ważna jest identyfikowalność wyposażenia: wyniki powinny być powiązane z urządzeniem, którego status kalibracji i weryfikacji jest znany. Sam wydruk z maszyny bez powiązania z próbką i procedurą nie jest wystarczającym dowodem poprawności badania.
Zastosowanie
Do czego wykorzystuje się wyniki próby rozciągania?
Wyniki są wykorzystywane w kontroli materiałów, projektowaniu, kwalifikacji procesów i porównywaniu partii produkcyjnych.
W kontroli dostaw próba może potwierdzać wymagania normy materiałowej. W projektowaniu granica plastyczności i wytrzymałość wspierają dobór dopuszczalnych naprężeń, a wydłużenie i przewężenie opisują zdolność do odkształceń plastycznych.
Porównując wyniki, trzeba sprawdzić, czy próbki miały porównywalną geometrię, kierunek pobrania i warunki badania. Różnica między dwoma raportami może wynikać z materiału, ale także z innego sposobu przygotowania próbki lub odmiennej procedury pomiarowej.
Wyposażenie pomocnicze
Produkty polecane
Poniższe produkty mogą wspierać organizację stanowiska, oznaczanie i dokumentowanie próbek. Nie są maszyną wytrzymałościową, ekstensometrem ani wzorcowanym wyposażeniem pomiarowym wymaganym do wykonania próby zgodnie z ISO 6892-1.
Miarki i linijki mogą pomagać w pracach organizacyjnych, oznaczaniu długości pomocniczych lub kontroli stanowiska. Nie zastępują przyrządów metrologicznych wymaganych do wyznaczania wymiarów próbki, jeżeli procedura wymaga określonej dokładności.
Markery mogą służyć do trwałego oznaczania pojemników, opakowań lub stref poza obszarem pomiarowym próbki. Sposób znakowania nie powinien uszkadzać powierzchni ani tworzyć miejsca inicjacji pęknięcia w odcinku roboczym.
Deski i teczki z klipsem pomagają utrzymywać kartę próbki, zlecenie badania i zapisy operatora razem z właściwym materiałem. Identyfikowalność dokumentacji jest ważna dla późniejszej interpretacji wyników.
Kolorowe etykiety mogą wspierać rozróżnianie partii, statusu próbki lub kolejności badań. Powinny być elementem jednoznacznego systemu identyfikacji, a nie jedynym źródłem informacji o materiale.
FAQ
Najczęstsze pytania o próbę rozciągania metali
Odpowiedzi porządkują najczęściej mylone pojęcia dotyczące wyników, wyposażenia i zakresu ISO 6892.
Jaka norma opisuje próbę rozciągania metali w temperaturze pokojowej?
ISO 6892-1:2019 określa metodę próby rozciągania materiałów metalowych w temperaturze pokojowej i definiuje własności mechaniczne, które można na jej podstawie wyznaczyć. ISO potwierdziło to wydanie w 2025 r., więc pozostaje ono aktualne.
Co oznacza Rm w próbie rozciągania?
Rm to wytrzymałość na rozciąganie, wyznaczana z największej siły osiągniętej w badaniu odniesionej do początkowego pola przekroju próbki. Wynik opisuje maksymalny poziom naprężenia inżynierskiego osiągnięty podczas próby.
Czym różni się granica plastyczności od wytrzymałości na rozciąganie?
Granica plastyczności opisuje początek trwałego odkształcenia, natomiast Rm odnosi się do maksymalnego naprężenia inżynierskiego osiągniętego podczas próby. W zależności od zachowania materiału stosuje się właściwości takie jak ReH, ReL lub umowna granica plastyczności Rp.
Po co stosuje się ekstensometr?
Ekstensometr mierzy zmianę długości na określonej bazie pomiarowej próbki. Jest potrzebny, gdy wynik zależy od dokładnego pomiaru odkształcenia, na przykład przy wyznaczaniu określonych granic umownych lub wydłużeń.
Czy prędkość rozciągania wpływa na wynik?
Tak. Wiele metali wykazuje wrażliwość na szybkość odkształcania, dlatego ISO 6892-1 określa sposób sterowania szybkością badania. Norma przewiduje metodę A opartą na szybkości odkształcenia oraz metodę B opartą na szybkości naprężenia w zakresie sprężystym.
Czy ISO 6892-1 stosuje się również w wysokiej temperaturze?
Nie. ISO 6892-1 dotyczy badania w temperaturze pokojowej. Dla temperatur wyższych od pokojowej aktualną częścią serii jest ISO 6892-2:2026, a dla niskiej temperatury stosuje się ISO 6892-3:2015.
Czy miniaturowa próbka daje wynik bezpośrednio porównywalny ze standardową?
Nie należy tego zakładać automatycznie. ISO/TS 6892-5:2025 określa wymagania dla miniaturowych próbek, gdy materiału jest za mało na próbki według ISO 6892-1, i wyraźnie wskazuje, że nie zastępuje standardowej metody z części 1.
Co trzeba zapisać w sprawozdaniu z próby?
Sprawozdanie powinno jednoznacznie identyfikować materiał i próbkę, zastosowaną metodę, istotne warunki badania, użyte wyposażenie lub jego klasę zgodnie z wymaganiami procedury oraz uzyskane własności mechaniczne. Zakres raportu trzeba dostosować do normy produktu, zamówienia i systemu jakości.
Powiązane treści
Porównaj rozciąganie w innych grupach materiałów
Zasada osiowego rozciągania występuje także w badaniach tworzyw i gumy, ale metody, geometrie próbek i sposób interpretacji nie są zamienne.
Właściwości tworzyw przy rozciąganiu
ISO 527-1:2019 opisuje podstawy próby rozciągania tworzyw sztucznych i używa innych wymagań właściwych dla polimerów.
Właściwości gumy przy rozciąganiu
ISO 37:2024 dotyczy gumy wulkanizowanej i termoplastycznej, gdzie duże odkształcenia wymagają innego podejścia niż w metalach.
Skład chemiczny stali nierdzewnych
ISO 15510:2014 porządkuje skład gatunków stali nierdzewnych; skład jest jednym z czynników wpływających na ich własności mechaniczne.
Terminologia korozji metali i stopów
ISO 8044:2024 pomaga odróżnić własności mechaniczne od zjawisk korozyjnych, które wymagają osobnych metod oceny.
Źródła
Podstawa merytoryczna i aktualność
Statusy i zakresy dokumentów sprawdzono w oficjalnym katalogu ISO. Informację o metodach sterowania szybkością zestawiono również z opisem BSI dla EN ISO 6892-1:2019.
ISO 6892-1:2019
Metallic materials — Tensile testing — Part 1: Method of test at room temperature. Wydanie 3, opublikowane w 2019 r. i potwierdzone w 2025 r.
ISO 7500-1:2018
Kalibracja i weryfikacja statycznych jednoosiowych maszyn do rozciągania i ściskania; wydanie potwierdzone przez ISO w 2026 r.
ISO 9513:2012
Kalibracja systemów ekstensometrycznych używanych w badaniach jednoosiowych; norma pozostaje opublikowana i potwierdzona.
ISO 377:2017
Lokalizacja i przygotowanie próbek do badań mechanicznych stali i wyrobów stalowych; norma ma poprawkę ISO 377:2017/Amd 1:2025.
ISO 6892-2:2026
Aktualna część serii dotycząca próby rozciągania w temperaturach wyższych od pokojowej, opublikowana w sierpniu 2026 r.
ISO/TR 15263:2024
Raport techniczny dotyczący oceny niepewności w próbach rozciągania metali w temperaturze pokojowej i podwyższonej.
BSI — EN ISO 6892-1:2019
Opisuje rozróżnienie metody A opartej na szybkości odkształcenia i metody B opartej na szybkości naprężenia.
ISO 6892-3:2015
Próba rozciągania metali w niskiej temperaturze.
ISO/TS 6892-5:2025
Specyfikacja badań miniaturowych próbek metalowych.
Aktualność sprawdzona 2026-08-24
ISO 6892-1:2019 ma status Published i etap 90.93 — confirmed po przeglądzie w 2025 r. ISO 7500-1:2018 zostało potwierdzone 14.08.2026. ISO 6892-2:2026 jest nowym, opublikowanym wydaniem dla temperatur wyższych od pokojowej; zastąpiło ISO 6892-2:2018.
Checklista
10 punktów kontroli próby rozciągania metalu
Przed zatwierdzeniem wyniku sprawdź zarówno próbkę, jak i cały łańcuch pomiarowy.
- Sprawdź normę i wydanie. Dla badania w temperaturze pokojowej aktualnym dokumentem jest ISO 6892-1:2019.
- Potwierdź identyfikację próbki. Wynik musi być powiązany z właściwą partią i kierunkiem pobrania.
- Zweryfikuj geometrię. Początkowy przekrój i długość pomiarowa wpływają bezpośrednio na obliczenia.
- Sprawdź maszynę. Układ pomiaru siły powinien mieć właściwy status kalibracji i weryfikacji.
- Dobierz ekstensometr. Jego zakres i dokładność muszą odpowiadać właściwościom, które mają być wyznaczone.
- Ustal sposób sterowania. Metoda A lub B i przebieg szybkości muszą odpowiadać procedurze badania.
- Kontroluj zamocowanie. Unikaj poślizgu, mimośrodu i uszkodzenia próbki w strefie chwytu.
- Obserwuj miejsce zerwania. Nietypowe zerwanie może mieć znaczenie dla ważności części wyników.
- Raportuj warunki i odstępstwa. Wynik bez kontekstu metody może być trudny do porównania.
- Nie przenoś wyniku poza zakres metody. Wysoka i niska temperatura oraz próbki miniaturowe mają odrębne części serii ISO 6892.