Program ochrony układu oddechowego — jak go zorganizować w miejscu pracy?

Program ochrony układu oddechowego, nazywany także programem RPE lub RPD, powinien opisywać nie tylko jaki sprzęt jest stosowany, ale również dlaczego jest potrzebny, kto może go używać, w jakich warunkach, jak potwierdza się dopasowanie, jak prowadzi się szkolenia, kto odpowiada za przeglądy i kiedy sprzęt trzeba wycofać. ISO/TS 16975-1:2016 jest międzynarodowym dokumentem poświęconym ustanawianiu i wdrażaniu takiego programu.

Program ma znaczenie szczególnie tam, gdzie pracownicy są narażeni na pyły, aerozole, dymy, mgły, gazy lub pary i nie można wystarczająco ograniczyć ryzyka środkami technicznymi albo organizacyjnymi. Państwowa Inspekcja Pracy przypomina, że środki ochrony indywidualnej stosuje się wtedy, gdy zagrożeń nie można uniknąć lub wystarczająco ograniczyć przez organizację pracy albo ochronę zbiorową.

Dokument programu nie powinien być martwą instrukcją. Musi odpowiadać rzeczywistym stanowiskom, procesom, substancjom, stężeniom, czasom narażenia i używanym modelom sprzętu. Zmiana procesu, filtra, półmaski, substancji chemicznej lub organizacji pracy powinna uruchamiać ponowną ocenę odpowiednich elementów programu.

W praktyce warto wskazać osobę odpowiedzialną za koordynację programu oraz osoby wykonujące poszczególne zadania: ocenę ryzyka, dobór sprzętu, zamówienia, szkolenia, fit testy, wydawanie RPE, przeglądy, czyszczenie, serwis i prowadzenie ewidencji. Kompetencje wymagane dla poszczególnych czynności powinny odpowiadać ich znaczeniu i złożoności.

Zakres programu powinien wymieniać stanowiska, zadania i strefy, w których RPE jest wymagany, oraz osoby, których program dotyczy. Przy pracy podwykonawców trzeba ustalić zasady współdziałania i odpowiedzialność za dobór, dopasowanie i nadzór nad sprzętem.

PIP wskazuje, że pracodawca odpowiada za dobór i właściwe wyposażenie pracowników w ŚOI oraz powinien informować o sposobach posługiwania się nimi. Zasady wyposażania w ŚOI należy uregulować w dokumentacji wewnątrzzakładowej zgodnie z aktualnymi wymaganiami prawa pracy.

Dobór powinien uwzględniać rodzaj zanieczyszczenia, jego stężenie lub zakres stężeń, wymagany współczynnik ochrony, obecność tlenu, czas pracy, temperaturę, wilgotność, wysiłek fizyczny oraz możliwość nagłych zmian warunków. Przy gazach i parach ważny jest właściwy typ pochłaniacza i plan jego wymiany. Przy cząstkach kluczowe są klasa filtra, charakter aerozolu i warunki użytkowania.

Sprzęt musi być również kompatybilny z innymi ŚOI. Okulary, gogle, hełm, osłona twarzy lub ochronniki słuchu nie powinny naruszać uszczelnienia części twarzowej ani utrudniać bezpiecznego wykonywania pracy.

Dokument programu powinien zawierać zatwierdzone konfiguracje RPE dla określonych zadań, tak aby pracownik nie musiał samodzielnie zgadywać, jaki filtr lub część twarzową wybrać.

Szkolenie powinno obejmować zagrożenia występujące na stanowisku, ograniczenia wybranego sprzętu, prawidłowe zakładanie i zdejmowanie, regulację taśm, kontrolę szczelności, wymianę filtrów lub pochłaniaczy, zasady czyszczenia, przechowywania i zgłaszania uszkodzeń. Pracownik powinien umieć wykonać te czynności praktycznie.

Warto także omówić wpływ zarostu, biżuterii, włosów, okularów i innych ŚOI na uszczelnienie. Jeżeli sprzęt ma być używany w sytuacjach awaryjnych, szkolenie powinno uwzględniać scenariusze odpowiadające tym warunkom.

Program powinien przewidywać szkolenie przy wprowadzaniu nowego sprzętu, zmianie zagrożenia lub procesu oraz wtedy, gdy obserwacje pokazują błędy w użytkowaniu. Sam podpis na liście obecności nie potwierdza umiejętności prawidłowego użycia respiratora.

PIP wskazuje, że konserwacja, pranie, odpylanie i odkażanie ŚOI należą do obowiązków pracodawcy. Dla RPE szczególne znaczenie ma stosowanie metod określonych przez producenta. Niewłaściwy preparat, temperatura, zanurzanie elementów albo suszenie mogą uszkodzić materiał, zawór lub uszczelnienie.

Program powinien określać częstotliwość czyszczenia, odpowiedzialność za tę czynność, miejsce jej wykonywania, środki dopuszczone przez producenta oraz sposób kontroli po czyszczeniu. Dla sprzętu wielorazowego warto oddzielić strefę sprzętu użytego od sprzętu gotowego do ponownego użycia.

Filtrów i pochłaniaczy nie należy automatycznie myć razem z częścią twarzową. Ich obsługa zależy od konkretnego systemu i instrukcji producenta.

HSE wskazuje, że sprzęt powinien być prawidłowo przechowywany. Program powinien określać miejsce i sposób składowania zgodny z instrukcją producenta, z ochroną przed pyłem, chemikaliami, wilgocią, skrajną temperaturą, światłem słonecznym i uszkodzeniem mechanicznym.

Sprzęt po czyszczeniu powinien być odpowiednio wysuszony przed zamknięciem w opakowaniu, jeżeli producent wymaga suchego przechowywania. Nie należy stosować przypadkowego, szczelnego opakowania, jeśli mogłoby zatrzymywać wilgoć lub reagować z materiałem części twarzowej.

Filtry i pochłaniacze mogą mieć szczególne wymagania dotyczące przechowywania po otwarciu. Należy oznaczać datę rozpoczęcia użytkowania, jeżeli wymaga tego procedura producenta lub zakładowy plan wymiany.

OSHA w swoim standardzie dotyczącym ochrony dróg oddechowych wymaga regularnej oceny skuteczności programu i konsultowania pracowników w sprawie prawidłowego używania respiratorów. Chociaż amerykański standard nie jest polskim przepisem, jest użytecznym przykładem podejścia do zarządzania programem. ISO/TS 16975-1 również traktuje program jako system obejmujący cały cykl doboru, używania i utrzymania RPD.

Ocena powinna obejmować obserwacje zakładania sprzętu, problemy z dopasowaniem, przypadki przerwania pracy, trudności z oddychaniem, uszkodzenia, nieprawidłowe przechowywanie, terminowość wymian, wyniki fit testów, uwagi użytkowników i zmiany w procesie. Powtarzające się błędy mogą oznaczać potrzebę zmiany modelu, procedury, szkolenia lub organizacji pracy.

Program należy aktualizować także po zmianie substancji, technologii, wentylacji, czasu ekspozycji, stosowanych RPE lub wymagań prawnych i normatywnych.