Dyrektywa 90/270/EWG dotycząca pracy z monitorami ekranowymi

Dyrektywa 90/270/EWG określa minimalny poziom ochrony pracowników wykonujących pracę z urządzeniami wyposażonymi w monitory ekranowe. Nie jest katalogiem jednego „prawidłowego” modelu biurka czy monitora. Ustanawia obowiązki organizacyjne i wymagania funkcjonalne, które państwa członkowskie wdrażają do prawa krajowego.

W Polsce wdrożenie dyrektywy następuje przede wszystkim przez rozporządzenie dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe. Nowelizacja z 18 października 2023 r. wprost wskazuje, że w zakresie swojej regulacji wdraża dyrektywę 90/270/EWG.

Dyrektywa definiuje urządzenie z monitorem ekranowym jako ekran alfanumeryczny lub graficzny niezależnie od zastosowanej technologii wyświetlania. Stanowisko obejmuje zespół urządzeń, w którym monitor może być połączony z klawiaturą lub innymi urządzeniami wejściowymi, oprogramowaniem, wyposażeniem dodatkowym, urządzeniami peryferyjnymi, telefonem, modemem, drukarką, uchwytem na dokumenty, krzesłem, biurkiem lub powierzchnią roboczą oraz bezpośrednim środowiskiem pracy.

Pracownikiem w rozumieniu dyrektywy jest osoba, która zwykle używa monitora ekranowego jako znaczącej części swojej normalnej pracy. Szczegółowe kryteria stosowania przepisów w Polsce wynikają natomiast z prawa krajowego.

Art. 3 dyrektywy nakłada na pracodawcę obowiązek przeprowadzenia analizy stanowisk w celu oceny warunków bezpieczeństwa i zdrowia. Szczególnie wskazane są trzy grupy zagrożeń: ryzyko dla wzroku, problemy fizyczne oraz problemy związane z obciążeniem psychicznym.

Jeżeli analiza wykaże zagrożenia, pracodawca powinien podjąć odpowiednie działania w celu ich usunięcia lub ograniczenia. Dyrektywa nie sprowadza więc ergonomii do zakupu sprzętu oznaczonego jako „ergonomiczny”; kluczowa jest relacja między wyposażeniem, sposobem ustawienia, zadaniami i warunkami środowiska.

Art. 7 zobowiązuje pracodawcę do planowania czynności pracownika w taki sposób, aby codzienna praca przy monitorze była okresowo przerywana przerwami albo zmianą rodzaju wykonywanych czynności, które ograniczają obciążenie wynikające z pracy przy ekranie.

Dyrektywa nie ustala jednego unijnego czasu takiej przerwy dla wszystkich państw. Konkretne zasady obowiązujące pracownika w Polsce należy sprawdzać w polskich przepisach — nie należy przenosić do treści samej dyrektywy krajowych wartości liczbowych.

Załącznik wymaga, aby używanie sprzętu samo w sobie nie było źródłem ryzyka. Znaki na ekranie powinny być dobrze określone i czytelne, obraz stabilny, a jaskrawość i kontrast łatwe do regulacji. Ekran powinien umożliwiać swobodne obracanie i pochylanie odpowiednio do potrzeb użytkownika.

Klawiatura powinna być odchylona i oddzielona od ekranu tak, aby umożliwiać wygodną pozycję rąk i ramion. Przed nią ma znajdować się wystarczająca przestrzeń na podparcie dłoni i ramion. Powierzchnia klawiatury powinna być matowa, a znaki czytelne.

Krzesło robocze powinno być stabilne oraz umożliwiać użytkownikowi łatwą swobodę ruchów i wygodną pozycję. Wysokość siedziska ma być regulowana, a oparcie regulowane zarówno pod względem wysokości, jak i nachylenia.

Dyrektywa stanowi także, że podnóżek powinien być udostępniony każdej osobie, która go potrzebuje. Szczegółowe wymagania konstrukcyjne krzesła mogą być bardziej rozwinięte w przepisach krajowych.

Przy projektowaniu, wyborze, zlecaniu i modyfikowaniu oprogramowania oraz przy definiowaniu zadań pracodawca powinien brać pod uwagę zasady dotyczące interfejsu operator–komputer. Oprogramowanie ma być odpowiednie do zadania, łatwe w użyciu i — tam, gdzie to właściwe — możliwe do dostosowania do poziomu wiedzy lub doświadczenia operatora.

System powinien przekazywać pracownikowi informację zwrotną o swoim działaniu oraz prezentować informacje w formacie i tempie dostosowanym do użytkownika. Dyrektywa wskazuje też, że bez wiedzy pracownika nie powinny być używane mechanizmy ilościowej lub jakościowej kontroli jego pracy.

Dyrektywa nie podaje jednej obowiązkowej przekątnej ekranu, jednej wysokości biurka, jednej odległości oczu od monitora ani jednej długości przerwy obowiązującej we wszystkich państwach UE. W wielu miejscach posługuje się kryteriami funkcjonalnymi: czytelnością, możliwością regulacji, ograniczeniem odbić, swobodą ustawienia i dostosowaniem do użytkownika.

Państwa członkowskie mogą konkretyzować te wymagania w prawie krajowym. Dlatego publikacje przypisujące dyrektywie konkretną wartość liczbową powinny być sprawdzane z tekstem aktu i przepisami krajowymi.

Jak wymagania dyrektywy przekładają się na dobór wyposażenia?

Przy doborze wyposażenia warto sprawdzać funkcje, które wynikają z oceny stanowiska: możliwość regulacji i stabilnego ustawienia ekranu, oddzielne urządzenia wejściowe, odpowiednią powierzchnię roboczą, regulowane krzesło, ograniczenie refleksów oraz potrzebę podnóżka czy uchwytu na dokumenty.

Nie ma podstaw, aby uznać produkt za zgodny z dyrektywą wyłącznie na podstawie nazwy handlowej. O zgodności całego stanowiska decyduje zestawienie wyposażenia, jego ustawienia, środowiska, oprogramowania i organizacji pracy.

W polskich warunkach szczegółowe obowiązki warto sprawdzać razem z hasłem Polskie wymagania BHP dla stanowisk wyposażonych w monitory ekranowe.

1. Czy ustalono, czy dane stanowisko i pracownik wchodzą w zakres przepisów krajowych wdrażających dyrektywę?
2. Czy wykonano analizę ryzyka dla wzroku, układu mięśniowo-szkieletowego i obciążenia psychicznego?
3. Czy ekran zapewnia czytelny i stabilny obraz oraz możliwość regulacji ustawienia?
4. Czy klawiatura i inne urządzenia wejściowe pozwalają na wygodną pozycję rąk i ramion?
5. Czy powierzchnia robocza umożliwia elastyczne rozmieszczenie wyposażenia i dokumentów?
6. Czy krzesło jest stabilne, regulowane i pozwala na swobodę ruchu?
7. Czy przestrzeń stanowiska umożliwia zmianę pozycji i swobodny dostęp?
8. Czy oświetlenie, odbicia, okna, hałas, ciepło i wilgotność zostały uwzględnione?
9. Czy oprogramowanie i sposób wykonywania zadań są dostosowane do użytkownika?
10. Czy organizacja pracy, szkolenie i ochrona wzroku odpowiadają aktualnym przepisom krajowym?