ISO 5667-3:2024 — utrwalanie, transport i przechowywanie próbek wody

ISO 5667-3:2024 określa ogólne wymagania dotyczące pobierania, utrwalania, postępowania, transportu i przechowywania próbek wody przeznaczonych do analiz fizykochemicznych, chemicznych, hydrobiologicznych i mikrobiologicznych, a także do oznaczeń analitów i aktywności radiochemicznej. Jest szczególnie istotna wtedy, gdy próbki nie mogą zostać zbadane na miejscu i muszą trafić do laboratorium.

Norma nie jest jedną tabelą uniwersalnych temperatur i czasów dla wszystkich badań. Rodzaj pojemnika, konserwacja, dopuszczalny czas oraz warunki transportu zależą od oznaczanego parametru i metody analitycznej. Dlatego plan poboru trzeba uzgodnić z laboratorium przed wyjazdem w teren, a nie dopiero po napełnieniu butelki.

Zmiana temperatury, kontakt z powietrzem, światłem lub ścianką pojemnika, ulatnianie składników, reakcje chemiczne, osadzanie, adsorpcja oraz aktywność mikroorganizmów mogą sprawić, że wynik po kilku godzinach nie będzie reprezentował stanu w chwili poboru. Utrwalanie nie „zamraża” próbki w sensie dosłownym; jego zadaniem jest ograniczenie zmian istotnych dla oznaczanego parametru.

To dlatego dwie próbki wody pobrane w tym samym miejscu mogą wymagać innego postępowania, jeśli jedna ma służyć do analizy metalu, druga parametru mikrobiologicznego, a trzecia parametru nietrwałego oznaczanego na miejscu. Procedura musi być związana z celem badania, a nie tylko z nazwą „próbka wody”.

Materiał naczynia może wpływać na oznaczany składnik przez adsorpcję na ściankach, przenikanie, reakcję chemiczną lub uwalnianie zanieczyszczeń. Z tego powodu nie należy zastępować butelki dostarczonej przez laboratorium przypadkowym opakowaniem po napoju czy wodzie. Wymagane mogą być także specjalne przygotowanie, czystość, sterylność albo obecność odczynnika utrwalającego.

Szyjkę i wnętrze korka trzeba chronić przed dotknięciem i kontaktem z nieczystą powierzchnią. Szczelność należy sprawdzić przed transportem. Jeśli pojemnik uległ pęknięciu, przeciekał albo etykieta została zalana tak, że nie można jednoznacznie odczytać numeru, zdarzenie trzeba zgłosić i ocenić zgodnie z procedurą jakościową.

Dodanie kwasu, zasady lub innego odczynnika może być właściwe dla jednego oznaczenia i całkowicie niewłaściwe dla innego. Nie należy samodzielnie wybierać środka ani dawki na podstawie ogólnej wiedzy o wodzie. Laboratorium powinno określić, czy konserwant ma znajdować się w pojemniku przed pobraniem, czy może być dodany po pobraniu oraz jakie środki bezpieczeństwa są wymagane.

Jeżeli butelka zawiera już odczynnik, osoba pobierająca musi o tym wiedzieć. Pojemnika nie należy płukać, a rozlanie odczynnika lub utrata części próbki mogą zmienić założony stosunek i wymagać ponownego pobrania. Informacja o utrwaleniu powinna być możliwa do odtworzenia z etykiety, zlecenia lub systemu laboratoryjnego.

Pojemniki powinny być zamknięte, ustawione i oddzielone tak, aby ograniczyć ryzyko pęknięcia, przewrócenia i wzajemnego zanieczyszczenia. Opakowanie wtórne powinno być dostosowane do charakteru transportu. Próbki trzeba chronić przed niepożądanym światłem, nagrzaniem lub zamrożeniem, jeżeli metoda tego wymaga. Nie należy przewozić ich luzem razem z żywnością, środkami chemicznymi czy przedmiotami mogącymi zabrudzić opakowania.

Trasa powinna być zaplanowana tak, aby możliwe było dotrzymanie wymaganego czasu do analizy. Jeżeli w transporcie wystąpi opóźnienie, awaria chłodzenia, rozszczelnienie lub inne zdarzenie mogące zmienić próbkę, laboratorium powinno otrzymać tę informację przy przyjęciu materiału.

Aktualna ISO 5667-3:2024 obejmuje również próbki do analiz mikrobiologicznych, ale przy wodzie przeznaczonej do spożycia trzeba równolegle uwzględniać wymagania właściwe dla pobierania mikrobiologicznego, w tym ISO 19458 tam, gdzie ma zastosowanie. Polski przepis z 2026 r. wskazuje PN-EN ISO 19458 dla parametrów mikrobiologicznych w kontroli jakości wody pitnej.

Nie wolno zatem zakładać, że butelka i procedura używana do parametrów chemicznych nadają się automatycznie do mikrobiologii. Sterylność pojemnika, neutralizacja pozostałości środka dezynfekcyjnego czy sposób postępowania z punktem poboru mogą mieć kluczowe znaczenie i muszą wynikać z procedury laboratorium.

W arkuszu nie ma certyfikowanych pojemników do pobierania próbek, lodówek transportowych ani materiałów laboratoryjnych opisanych jako zgodne z ISO 5667-3. Dlatego poniższe produkty są pokazane wyłącznie jako wyposażenie pomocnicze do identyfikacji, zabezpieczenia opakowania zewnętrznego i dokumentacji. Nie wolno traktować ich jako zamiennika wyposażenia wymaganego przez metodę lub laboratorium.

Trwała identyfikacja próbek i opakowań. Etykieta powinna pozostać czytelna mimo wilgoci, chłodzenia i przenoszenia. Poniższe etykiety pochodzą z arkusza biurowe.xlsx; przed użyciem trzeba praktycznie sprawdzić ich przyczepność do konkretnego pojemnika i warunków transportu.

Etykiety zf-4778 45,7x21,2 wodoodporne 20 sztukZobacz produkt

Etykiety Avery Zweckform 63,5x33,9 mm heavy dutyZobacz produkt

Etykiety heavy duty Avery Zweckform w rolce do drukarek termicznych; 50etyk./1rolka; 59 x 102 mm, poliestrowe, trwałe, białeZobacz produkt

Trwałe minietykiety do opisywania ręcznego Avery Zweckform; 36 etyk./op., 76 x 19 mm, białeZobacz produkt

Wodoodporne opisy do pracy terenowej. Foliopisy mogą wspierać ręczne oznaczanie etykiet, folii i dokumentacji pomocniczej. Nie oznacza to zgodności z metodą laboratoryjną — materiał opisu trzeba dobrać tak, aby nie zniknął, nie rozmazał się i nie został pomylony z kodem próbki.

Foliopis lumocolor f wodoodporny czarny StaedtlerZobacz produkt

Foliopis lumocolor f wodoodporny czerwony StaedtlerZobacz produkt

Foliopis lumocolor f wodoodporny zielony StaedtlerZobacz produkt

Foliopis lumocolor s wodoodporny czarny StaedtlerZobacz produkt

Zabezpieczanie opakowania zewnętrznego w transporcie. Taśmy i mini folia stretch mogą służyć do organizacji i zabezpieczenia zewnętrznych opakowań pomocniczych. Nie powinny mieć kontaktu z próbką ani zastępować szczelnego pojemnika, opakowania wtórnego, materiału chłodzącego czy procedury transportowej laboratorium.

Taśma pakowa "ostrożnie szkło" 48x50Zobacz produkt

Taśma pakowa do wysyłek Scotch® heavy, bardzo mocna, 50mm, 66m, transparentna 1 sztukaZobacz produkt

Folia stretch Office Products mini rap, 0,25kg brutto, szer. 100mm, gr. 23µm, transparentnaZobacz produkt

Taśma pakowa Office Products, 48mm x 50, transparentnaZobacz produkt

Dokumentacja poboru, przekazania i warunków transportu. Clipboardy i teczki z klipsem ułatwiają pracę z formularzem w terenie. Są wyposażeniem biurowym — nie są elementem układu chłodniczego ani pojemnikiem do próbki, ale pomagają utrzymać spójność numerów, czasu pobrania, osoby pobierającej i zapisu odstępstw.

Clipboard Q-Connect teczka, pvc, A4 czarnyZobacz produkt

Clipboard Donau teczka, pp, A4, z klipsem, czarnaZobacz produkt

Clipboard Q-Connect deska, z klipsem, pvc, A4 czarnyZobacz produkt

Clipboard Q-Connect deska, pvc, A5, czarnyZobacz produkt

1. Potwierdź parametr i metodęwiem, co będzie oznaczane i jakie są wymagania po pobraniu.
2. Użyj właściwego pojemnikanie zastępuję naczynia laboratoryjnego przypadkową butelką.
3. Sprawdź konserwantwiem, czy pojemnik zawiera odczynnik i nie płuczę go bez instrukcji.
4. Ustal temperaturęwarunki transportu wynikają z metody, nie z ogólnej rutyny.
5. Zapisz czas pobraniamożna obliczyć rzeczywisty czas do przyjęcia i analizy.
6. Oznacz próbkę trwalenumer pozostanie czytelny mimo wilgoci i transportu.
7. Zabezpiecz opakowanieograniczone jest ryzyko rozlania, stłuczenia i zanieczyszczenia.
8. Chroń warunki wymagane metodąświatło, temperatura i pozycja próbki są kontrolowane, jeśli trzeba.
9. Udokumentuj odstępstwaopóźnienie, awaria lub rozszczelnienie są przekazane laboratorium.
10. Nie przekraczaj czasupróbka trafia do laboratorium w terminie ustalonym dla oznaczenia.