Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne na żywności

Rdzeniem systemu jest rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady. EUR-Lex wskazuje jego obowiązujący tekst skonsolidowany z 13 grudnia 2014 r. Rozporządzenie stosuje się do oświadczeń w komunikacji handlowej kierowanej do konsumenta, w tym w oznakowaniu, prezentacji i reklamie żywności.

Komisja Europejska prowadzi także unijny rejestr oświadczeń. Rejestr jest narzędziem informacyjnym i pokazuje m.in. dozwolone oświadczenia żywieniowe wraz z warunkami, autoryzowane i nieautoryzowane oświadczenia zdrowotne oraz właściwe akty prawne.

Nawet formalnie dozwolone sformułowanie nie może być używane w sposób sprzeczny z zasadami ogólnymi. Art. 3 zakazuje oświadczeń fałszywych, niejednoznacznych lub wprowadzających w błąd. Komunikat nie może podważać bezpieczeństwa ani wartości odżywczej innych produktów, zachęcać do nadmiernego spożycia ani sugerować, że zbilansowana i zróżnicowana dieta co do zasady nie może zapewnić odpowiednich ilości składników odżywczych.

Zakazane jest też odwoływanie się do zmian funkcji organizmu w sposób, który może wywoływać lub wykorzystywać lęk konsumenta. To ważne przy reklamach internetowych, grafikach „przed i po”, materiałach influencerów i opisach kategorii sprzedażowych — rozporządzenie nie ogranicza się do tekstu wydrukowanego na opakowaniu.

Art. 8 stanowi, że oświadczenia żywieniowe są dozwolone tylko wtedy, gdy znajdują się w załączniku do rozporządzenia i są stosowane zgodnie z określonymi tam warunkami. Załącznik podaje konkretne typy komunikatów oraz progi lub inne kryteria, np. dla energii, tłuszczu, cukrów, błonnika, białka, witamin, składników mineralnych i soli.

Nie należy więc tworzyć marketingowego synonimu i zakładać, że skoro „brzmi podobnie”, jest bezpieczny. Rozporządzenie obejmuje również sformułowania, które dla konsumenta mają taki sam sens jak wymienione oświadczenie. Ocena musi uwzględniać zarówno słowa, jak i sposób ich odbioru.

Punktem wyjścia jest zakaz: art. 10 ust. 1 pozwala na oświadczenia zdrowotne tylko wtedy, gdy spełniają wymagania rozporządzenia, zostały autoryzowane i znajdują się na właściwych listach dozwolonych oświadczeń. Nie można tworzyć nowej obietnicy zdrowotnej wyłącznie na podstawie własnej interpretacji badań.

System obejmuje m.in. oświadczenia dotyczące roli składnika w funkcjach organizmu, funkcji psychologicznych i behawioralnych, kontroli masy ciała oraz odrębne oświadczenia o zmniejszaniu czynnika ryzyka choroby i dotyczące rozwoju lub zdrowia dzieci. Dla części ogólnych oświadczeń podstawową listą jest rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012.

Autoryzowane brzmienie należy czytać razem z warunkami użycia. Ten sam składnik może mieć dopuszczone konkretne oświadczenie tylko przy spełnieniu określonego poziomu zawartości, sposobu spożycia albo dodatkowych ostrzeżeń.

Art. 12 wyraźnie zakazuje trzech grup przekazów: sugerowania, że niejedzenie danego produktu mogłoby zaszkodzić zdrowiu; odwoływania się do tempa lub wielkości utraty masy ciała; oraz powoływania się na rekomendacje pojedynczych lekarzy lub innych przedstawicieli zawodów medycznych i innych organizacji niewymienionych w art. 11.

Dodatkowe ograniczenie dotyczy napojów zawierających ponad 1,2% objętości alkoholu: nie mogą one zawierać oświadczeń zdrowotnych. W zakresie oświadczeń żywieniowych przepisy przewidują tylko ograniczone wyjątki dotyczące alkoholu lub energii.

Zakazy trzeba oceniać także w materiałach reklamowych. Przeniesienie ryzykownego hasła z etykiety do bannera, opisu produktu w sklepie internetowym czy postu promocyjnego nie usuwa problemu, ponieważ zakres rozporządzenia obejmuje komunikację handlową.

Oświadczenie musi być spójne z rzeczywistymi danymi produktu. Przepisy 1924/2006, po zmianach związanych z rozporządzeniem 1169/2011, wiążą użycie oświadczeń z informacją żywieniową. Jeżeli oświadczenie odnosi się do składnika wymienionego w art. 30 ust. 2 rozporządzenia 1169/2011, jego ilość powinna być deklarowana zgodnie z zasadami tego aktu. Ilość substancji, której dotyczy oświadczenie, a która nie występuje w standardowej deklaracji żywieniowej, również wymaga odpowiedniego podania.

To jest ważne z punktu widzenia kontroli: front opakowania, tabela wartości odżywczej, skład i dokumentacja receptury nie mogą sobie przeczyć. Jeżeli parametry produktu zmieniają się na skutek nowej receptury lub dostawcy surowca, oświadczenie powinno zostać ponownie zweryfikowane przed dalszym użyciem.

Warto też odróżniać dobrowolne oświadczenie od obowiązkowej informacji. Sam fakt, że składnik jest wymieniony w tabeli albo wykazie składników, nie tworzy jeszcze oświadczenia żywieniowego czy zdrowotnego.

Najpierw zapisz dokładne brzmienie komunikatu i wszystkie elementy graficzne, które mogą wpływać na jego sens. Następnie określ, czy jest to oświadczenie żywieniowe, zdrowotne, ogólne odniesienie do zdrowia, porównanie czy tylko obowiązkowa informacja o produkcie. Ta klasyfikacja wyznacza dalszą ścieżkę kontroli.

Dla oświadczenia żywieniowego znajdź właściwą pozycję w załączniku i sprawdź warunki na rzeczywistych danych produktu. Dla zdrowotnego znajdź autoryzowany wpis i przeczytaj nie tylko treść, ale również warunki użycia, ograniczenia i informacje obowiązkowe. Potem porównaj oświadczenie z deklaracją wartości odżywczej, recepturą, sposobem przygotowania oraz docelową porcją.

Na końcu sprawdź cały projekt etykiety i reklamy oczami przeciętnego konsumenta. Zapisz datę weryfikacji oraz użyte źródła prawne. Po zmianie receptury, wartości odżywczej, porcji, nazwy, materiału reklamowego albo prawa proces trzeba powtórzyć.

Arkusz produktowy zawiera nazwę, symbol, zdjęcie i adres produktu, ale nie zawiera pełnej deklaracji żywieniowej, składu ani dokumentacji potwierdzającej spełnienie warunków prawnych danego oświadczenia. Dlatego karty służą jako tematyczne przykłady do kontroli rzeczywistego oznakowania. Sama nazwa handlowa nie jest dowodem zgodności z rozporządzeniem (WE) nr 1924/2006.

Określenia „Zero”, „bez cukru” i inne komunikaty „bez…”. To dobre przykłady, dlaczego najpierw trzeba ustalić, czy dany zwrot jest oświadczeniem żywieniowym z rozporządzenia 1924/2006, czy wymaga oceny według innych zasad. Sama nazwa z arkusza nie potwierdza spełnienia warunków prawnych.

Coca-Cola Zero, puszka, 0,33l, kaucjaZobacz produkt

Napój roślinny Alpro sojowy bez cukru 1l (minimalna sprzedaż = 8 sztuk)Zobacz produkt

Mleko uht polmlek 2%, bez laktozy, 1lZobacz produkt

Mleko bez laktozy Łaciate 1,5% 1lZobacz produkt

Nazwy odwołujące się do składników lub funkcjonalnego charakteru produktu. W tej grupie są produkty, których nazwy wskazują m.in. cynk, witaminę E albo format „Vitamin Water”. Nazwa handlowa nie dowodzi ilości składnika ani legalności konkretnego oświadczenia — potrzebne są rzeczywiste dane etykietowe i warunki użycia.

Mleko bez laktozy Łaciate 3,2% 1lZobacz produkt

Napój DR WITT Iso Vitamin Water, cynk, liczi-gruszka, 0,55l, kaucjaZobacz produkt

Napój DR WITT Iso Vitamin Water, jagoda, 0,55l, kaucjaZobacz produkt

Napój DR WITT Iso Vitamin Water, wit E, zielone jabłko, 0,55l, kaucjaZobacz produkt

Produkty, których nazwy odwołują się do białka lub magnezu. Takie przykłady pokazują, dlaczego trzeba odróżniać nazwę handlową od prawnie ocenianego oświadczenia i sprawdzać ilość składnika oraz — gdy chodzi o zdrowie — właściwy wpis albo status prawny komunikatu.

Baton proteinowy PURELLA, chrupiące ciasteczko, 45gZobacz produkt

Baton proteinowy PURELLA, mango crispy rice, 45gZobacz produkt

Baton proteinowy PURELLA, truskawkowa beza, 45gZobacz produkt

Napój DR WITT Iso Vitamin Water, magnez, mango-cytryna, 0,55l, kaucjaZobacz produkt

Napoje określane jako „multiwitamina”. Sama obecność tego słowa w nazwie nie pozwala określić, jakie oświadczenia żywieniowe lub zdrowotne wolno stosować. Do oceny potrzebne są rzeczywiste ilości witamin, warunki z przepisów oraz dokładne brzmienie komunikatu.

Sok Tymbark multiwitamina 0,3lZobacz produkt

Sok Tymbark multiwitamina 1lZobacz produkt

Nektar CAPPY, multiwitamina, 0,33l, kaucjaZobacz produkt

Sok FORTUNA, multiwitamina, 1lZobacz produkt

1. Zapisałem dokładne brzmienie komunikatu oraz kontekst graficzny i reklamowy.
2. Określiłem, czy jest to oświadczenie żywieniowe, zdrowotne, porównawcze czy ogólne odniesienie do zdrowia.
3. Dla oświadczenia żywieniowego znalazłem właściwą pozycję w załączniku do rozporządzenia 1924/2006.
4. Dla oświadczenia zdrowotnego sprawdziłem autoryzowany wpis albo — jeżeli dotyczy — konkretną podstawę i warunki reżimu przejściowego z art. 28.
5. Zweryfikowałem wszystkie warunki użycia na rzeczywistych danych produktu.
6. Sprawdziłem zgodność z deklaracją wartości odżywczej, składem, porcją i sposobem przygotowania.
7. Dodałem informacje towarzyszące wymagane dla danego oświadczenia zdrowotnego.
8. Sprawdziłem zakazy z art. 3 i art. 12 oraz ewentualne ograniczenia kategorii produktu.
9. Zweryfikowałem identyczny przekaz na etykiecie, w e-commerce i materiałach reklamowych.
10. Zapisałem źródła i datę kontroli oraz przewidziałem ponowną ocenę po zmianie produktu lub prawa.