Kobalt w materiałach zabawek — zmiana prawa UE 2026

Dyrektywa 2009/48/WE co do zasady ogranicza stosowanie w zabawkach substancji sklasyfikowanych jako rakotwórcze, mutagenne lub działające szkodliwie na rozrodczość. Dopuszcza jednak określone wyjątki, gdy spełnione są warunki prawa. Dyrektywa Komisji (UE) 2026/192 wykorzystuje ten mechanizm i dodaje kobalt do dodatku A załącznika II z trzema wskazanymi zastosowaniami.

Najważniejsze jest słowo „wskazanymi”. Nowy przepis nie oznacza, że kobalt staje się dowolnie dozwolonym składnikiem każdego materiału zabawkowego. Zgodność wymaga sprawdzenia, czy rzeczywiste zastosowanie mieści się w jednym z trzech opisanych przypadków. Jeżeli nie, trzeba oceniać wyrób na podstawie pozostałych zasad dotyczących CMR, dostępności substancji, stężeń, migracji i innych przepisów mających zastosowanie do konkretnej zabawki.

W uzasadnieniu dyrektywy (UE) 2026/192 Komisja wskazała, że metaliczny kobalt oraz kilka soli kobaltu są objęte klasyfikacjami CMR na podstawie rozporządzenia CLP. W samym nowym wpisie do dodatku A kobalt oznaczono jako CMR 1B. Naukowa ocena SCHEER uwzględniała różne drogi narażenia i różne sposoby obecności kobaltu w materiałach.

SCHEER zwrócił uwagę, że kobalt może występować jako zanieczyszczenie niklu i stopów zawierających nikiel, ale może być też dodawany celowo, na przykład w niektórych pigmentach, twardych metalach, bateriach oraz materiałach do długopisów i drukarek 3D. Ta lista opisuje możliwe źródła ekspozycji, a nie katalog zastosowań automatycznie dozwolonych przez dyrektywę z 2026 r. To rozróżnienie jest kluczowe podczas oceny zgodności.

W praktyce producent powinien znać gatunek użytej stali, specyfikację materiałową i rolę danej części w zabawce. Przydatne są deklaracje hutnicze lub dostawcy, świadectwa materiałowe, skład stopu oraz identyfikacja komponentu na rysunku lub w BOM. Sama obecność stali nierdzewnej w specyfikacji nie wystarcza, jeśli nie wiadomo, jaki materiał faktycznie trafił do produkcji.

Trzeba też pamiętać, że wyjątek CMR nie zastępuje oceny innych zagrożeń. Element może wymagać oceny niklu, migracji metali, ostrych krawędzi, trwałości połączenia czy dostępności w zależności od konstrukcji zabawki. Dokumentacja powinna więc pokazywać całą ścieżkę: identyfikacja materiału → potwierdzenie funkcji i zastosowania → ocena ekspozycji → sprawdzenie odpowiednich limitów i norm.

To oznacza, że ocena nie może kończyć się na karcie materiałowej magnesu. Trzeba sprawdzić jego wielkość, zamocowanie, odporność połączenia, możliwość odłączenia po normalnym użyciu i przewidywalnym niewłaściwym użyciu oraz dostępność po uszkodzeniu obudowy. Jeżeli magnes może się uwolnić i stać małym elementem, pojawia się nie tylko problem chemiczny, ale także poważne zagrożenie mechaniczne związane z połknięciem magnesów.

Dokumentacja powinna łączyć wyniki badań mechanicznych z oceną materiałową. Sam zapis „magnes neodymowy” nie potwierdza spełnienia warunku dyrektywy. Trzeba wykazać, że konkretny magnes w konkretnej konstrukcji nie może zostać połknięty lub wdychany. W przypadku zmian mocowania, obudowy, kleju, wymiarów lub siły magnesu ocenę należy ponowić.

Takie limity dla kobaltu wynikają z części III załącznika II dyrektywy 2009/48/WE i zostały zachowane również w rozporządzeniu (UE) 2025/2509. Stosowanie limitu zależy od kwalifikacji materiału oraz od zasad dotyczących dostępności i potencjalnego narażenia. Wynik laboratoryjny musi więc odnosić się do prawidłowo wyodrębnionej próbki i właściwej kategorii materiału.

Najważniejsza praktyczna zasada brzmi: „dozwolone zastosowanie CMR” nie oznacza „brak limitu migracji”. Producent powinien osobno udokumentować podstawę dopuszczalnej obecności kobaltu i osobno sprawdzić, czy mające zastosowanie wymagania migracyjne są spełnione.

W aktualnym wykazie norm zharmonizowanych UE znajduje się EN 71-3:2019+A2:2024. Starsze odniesienie EN 71-3:2019+A1:2021 pozostaje w okresie przejściowym, a jego wycofanie z wykazu ma nastąpić 16 czerwca 2027 r. Zgodność z normą zharmonizowaną może dawać domniemanie zgodności z wymaganiami objętymi jej zakresem, ale tylko w granicach tego zakresu.

Przy kobalcie szczególnie ważne jest, aby laboratorium i producent posługiwali się właściwą kategorią materiału oraz aktualnym wydaniem metody. Sam wynik „Co = X mg/kg” bez informacji o próbce, przygotowaniu, kategorii i wydaniu normy ma ograniczoną wartość dowodową. Dodatkowo norma dotycząca migracji nie rozstrzyga automatycznie, czy konkretna obecność substancji CMR jest objęta wyjątkiem z dodatku A.

Warto zachować: BOM i rysunki komponentów, specyfikacje materiałowe, świadectwa lub deklaracje dostawców, identyfikację gatunku stali, dane o stopach i powłokach, dokumentację funkcji elementów elektrycznych, dane magnesów oraz wyniki badań mechanicznych potwierdzające brak możliwości połknięcia lub wdychania. Osobno należy przechowywać raporty migracji z pełną identyfikacją próbek i zastosowanej metody.

Do dokumentacji warto dodać krótkie uzasadnienie prawne, które wskazuje konkretny przypadek z dyrektywy 2026/192, a nie tylko numer aktu. Dla wyrobów wprowadzanych w okresie przejściowym pomocna jest także tabela dat: stan przed 29 sierpnia 2026 r., stan po tej dacie oraz plan przejścia na system rozporządzenia (UE) 2025/2509 od 1 sierpnia 2030 r.

W części C dodatku rozporządzenia 2025/2509 kobalt jest wskazany jako Carc 1B, Muta 2 i Repr 1B, a dozwolona obecność obejmuje te same trzy przypadki: stal nierdzewną jako zanieczyszczenie niklu, części przewodzące prąd oraz magnesy neodymowe, których nie można połknąć ani wdychać. Rozporządzenie zachowuje też limity migracji kobaltu 10,5 / 2,6 / 130 mg/kg dla trzech kategorii materiałów.

To ułatwia planowanie długoterminowe, ale nie oznacza, że przedsiębiorca może już dziś pominąć obecny system dyrektywy i przepisy krajowe. W 2026 r. należy przygotować się do stosowania zmiany od 29 sierpnia, a równolegle uporządkować dokumentację tak, aby późniejsze przejście na rozporządzenie nie wymagało odtwarzania danych materiałowych od zera.

1. Zidentyfikuj część: wskaż dokładnie komponent lub materiał, w którym występuje kobalt.
2. Ustal postać i źródło: rozróżnij zanieczyszczenie niklu, skład stopu, powłokę, magnes lub inny przypadek.
3. Sprawdź wyjątek: potwierdź, czy rzeczywiste zastosowanie mieści się w jednym z trzech przypadków z dyrektywy 2026/192.
4. Stal nierdzewna: zachowaj dowód gatunku materiału i charakteru kobaltu jako zanieczyszczenia niklu.
5. Przewodzenie prądu: udokumentuj funkcję elementu w schemacie lub dokumentacji konstrukcyjnej.
6. Magnes: wykaż, że nie można go połknąć ani wdychać po odpowiednich próbach mechanicznych.
7. Migracja: porównaj wynik z 10,5 / 2,6 / 130 mg/kg dla właściwej kategorii materiału, jeśli limit ma zastosowanie.
8. Metoda: sprawdź wydanie EN 71-3, identyfikację próbki, jednostkę i zakres raportu.
9. Zmiany dostawcy: po każdej istotnej zmianie ponownie oceń wyjątek, migrację i dostępność.
10. Daty: przygotuj dokumentację na stosowanie przepisów od 29.08.2026 i dalsze przejście na rozporządzenie od 1.08.2030.