Obciążenie psychiczne pracą

ISO 10075-1:2017 jest częścią serii poświęconej ergonomicznym zasadom związanym z obciążeniem psychicznym. Oficjalny katalog ISO pokazuje ją jako publikację aktualną i potwierdzoną. Dokument definiuje oraz porządkuje pojęcia odnoszące się do oddziaływań psychicznych, reakcji człowieka i ich krótko- oraz długoterminowych następstw. Jednocześnie ISO wyjaśnia, że „mental workload” jest pojęciem parasolowym dla całej dziedziny, a nie jedną wielkością techniczną o prostym, pojedynczym znaczeniu.

To rozróżnienie jest praktyczne. Osoba projektująca pracę powinna oddzielić wymagania wynikające z sytuacji roboczej od reakcji konkretnego człowieka. Dwa stanowiska mogą mieć podobną liczbę zadań, ale różnić się przewidywalnością, złożonością decyzji, możliwością kontroli tempa i konsekwencjami błędu. Z kolei dwie osoby pracujące na tym samym stanowisku mogą doświadczać innego poziomu chwilowego obciążenia ze względu na doświadczenie, kwalifikacje, strategię działania czy aktualne zasoby.

W praktyce wspólny język terminologiczny zapobiega błędowi polegającemu na traktowaniu każdego wymagającego zadania jako szkodliwego. Praca może stawiać wysokie wymagania i jednocześnie być dobrze zaprojektowana, jeśli są one zrozumiałe, możliwe do opanowania, odpowiednio wspierane i równoważone regeneracją. Problemem jest nie sama obecność wymagań, lecz ich konfiguracja, czas trwania i niedopasowanie do możliwości systemu człowiek–technika–organizacja.

ISO 10075-2:2024 jest drugim wydaniem części poświęconej zasadom projektowania. Zastąpiło wydanie z 1996 r. i obejmuje projektowanie systemów pracy, zadań, wyposażenia, stanowiska oraz warunków pracy, w tym czynników społecznych i organizacyjnych. Wprost uwzględnia również robotykę i inteligentne systemy autonomiczne. Celem jest tworzenie warunków wspierających zdrowie, bezpieczeństwo, dobrostan, wydajność i skuteczność, przy jednoczesnym ograniczaniu zarówno przeciążenia, jak i niedociążenia.

To ważna zmiana perspektywy dla praktyki zarządzania. Jeśli źródłem problemu jest niejasny podział odpowiedzialności, ciągłe przerywanie zadań albo interfejs wymagający zapamiętywania wielu informacji, samo szkolenie „radzenia sobie ze stresem” nie usuwa przyczyny. Najpierw należy zmienić projekt systemu: uporządkować przepływ informacji, ograniczyć niepotrzebne przerwania, dobrać tempo, zapewnić wystarczające zasoby i określić kryteria priorytetu.

Norma nie jest instrukcją selekcji pracowników ani narzędziem do oceny, kto jest „bardziej odporny”. Jej zastosowanie dotyczy projektowania i przeprojektowywania pracy. Z tego powodu przy audycie należy zadawać pytania o zadanie, narzędzia, organizację, środowisko i interakcje społeczne, a dopiero później analizować wyniki pomiarów odnoszących się do konkretnych osób.

W biurze źródłem obciążenia psychicznego często nie jest pojedyncze urządzenie, lecz sposób organizacji pracy. Powiadomienia z wielu kanałów, telefony, komunikatory, e-mail, spotkania i systemy zadaniowe mogą konkurować o uwagę. Jeśli wszystkie kanały mają ten sam priorytet, pracownik jest zmuszony samodzielnie wykonywać ciągłą selekcję informacji. Podobnie działa częste zmienianie priorytetów bez jasnych reguł albo przekazywanie sprzecznych poleceń przez kilka osób.

W praktycznym audycie warto policzyć nie tylko liczbę zadań, ale też liczbę przełączeń kontekstu, przerwań i sytuacji wymagających oczekiwania na brakującą informację. Trzeba ustalić, które komunikaty rzeczywiście wymagają natychmiastowej reakcji, jakie sprawy mogą być grupowane, kiedy potrzebny jest czas pracy bez zakłóceń i kto podejmuje decyzję w przypadku konfliktu priorytetów. Takie zmiany mogą zmniejszyć obciążenie bez redukcji samej ilości wartościowej pracy.

Doświadczenie, wiedza, strategie działania i znajomość narzędzi zmieniają ilość wysiłku potrzebnego do wykonania zadania. Początkujący pracownik może świadomie analizować każdą operację, podczas gdy ekspert korzysta z wyuczonych schematów i szybciej rozpoznaje typowe sytuacje. Z kolei w sytuacji awaryjnej przewaga doświadczenia może mieć duże znaczenie dla podejmowania decyzji pod presją czasu.

Różnice indywidualne nie zwalniają jednak organizacji z odpowiedzialności za projektowanie pracy. Nie należy budować systemu wymagającego stałego kompensowania braków przez nadzwyczajny wysiłek najbardziej doświadczonych osób. Potrzebne są czytelne procedury, odpowiednie szkolenie, informacje dostępne w miejscu wykonania zadania i mechanizmy wsparcia w sytuacjach nietypowych.

ISO 10075-3:2004 określa zasady i wymagania dotyczące metod pomiaru i oceny obciążenia psychicznego oraz wymagania wobec instrumentów pomiarowych. Oficjalny katalog ISO nadal pokazuje wydanie z 2004 r. jako opublikowane, ze statusem „to be revised”. Równocześnie w 2025 r. zatwierdzono nowy projekt ISO/AWI 10075-3, który ma doprowadzić do drugiego wydania.

Dla strony wiedzy oznacza to dwie rzeczy. Po pierwsze, nie należy przedstawiać projektowanego wydania 2 jako obowiązującej normy. Po drugie, przy tworzeniu procedury pomiarowej warto zapisać datę i wersję dokumentu, na której oparto metodę, ponieważ ten obszar jest obecnie aktualizowany. To szczególnie ważne w długotrwałych projektach badawczych i audytach powtarzanych co kilka lat.

Norma kieruje uwagę na jakość metody, a nie na atrakcyjność pojedynczego wyniku. Wybór instrumentu powinien uwzględniać cel oceny, warunki zastosowania, populację i sposób interpretacji. Nie ma podstaw do uznania dowolnego kwestionariusza internetowego za równoważny pełnej ocenie ergonomicznej tylko dlatego, że generuje liczbowy „wynik obciążenia”.

Tekst jednolity rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe, ogłoszony jako Dz.U. 2025 poz. 58, nakłada na pracodawcę obowiązek przeprowadzania oceny warunków pracy. Wśród wskazanych aspektów znajduje się obciążenie psychiczne pracowników wynikające ze sposobu organizacji pracy. Jest to odrębny punkt obok organizacji stanowiska, stanu wyposażenia, obciążenia wzroku i układu mięśniowo-szkieletowego oraz czynników fizycznych, w tym oświetlenia.

Przepis wskazuje również, że ocena powinna być przeprowadzana w szczególności dla nowo tworzonych stanowisk oraz po zmianie organizacji lub wyposażenia. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że wdrożenie nowego systemu informatycznego, zmiana sposobu obsługi klientów albo reorganizacja procesu może wymagać ponownego przyjrzenia się warunkom pracy, nawet jeśli biurko i monitor pozostały te same.

Norma ISO i przepis pełnią różne funkcje. Rozporządzenie ustanawia obowiązek prawny w swoim zakresie, natomiast seria ISO 10075 daje uporządkowane pojęcia i zasady ergonomiczne pomocne przy analizie i projektowaniu. Na stronie nie należy więc pisać, że samo zastosowanie ISO automatycznie oznacza spełnienie wszystkich wymagań prawa pracy.

Produkty pochodzą wyłącznie z aktualnego pliku biurowe.xlsx. Są wyposażeniem pomocniczym; nie mierzą obciążenia psychicznego i nie przypisujemy im zgodności z ISO 10075.

Notatniki mogą wspierać porządkowanie zadań i odciążać pamięć roboczą. Nie są metodą oceny obciążenia psychicznego.

Blok notatnikowy A5 80 kartek OxfordZobacz produkt

Kołonotatnik big, format A5, 160 kartek 80g/m2, przekładki 4x40, linie, ciemnozielonyZobacz produkt

Kołonotatnik Q-Connect, A5, w kratkę, 80 kartek, 70gsm, perforacjaZobacz produkt

Kołonotatnik Office Products A5 80k 70gsmZobacz produkt

Tablice i prosty organizer mogą pomóc zespołowi wizualizować informacje, statusy i priorytety. Ich skuteczność zależy od jasnych zasad użycia — dodatkowa tablica bez uporządkowanego procesu może tylko dodać kolejny kanał informacji.

Flipchart mobilny Office Products, 70x100cm, tablica suchościeralno -magnetyczna, aluminiowa rama, z wyciąganymi ramionamiZobacz produkt

Flipchart na trójnogu Office Products, 70x100cm, tablica suchościeralno -magnetyczna, aluminiowa rama, z wyciąganymi ramionamiZobacz produkt

Korkowa tablica informacyjna Nobo premnium plus 900Zobacz produkt

Mini organizer pp Tetis bt613 czarnyZobacz produkt

Lampy biurkowe są elementem środowiska pracy i mogą pomóc dostosować oświetlenie zadania. Nie należy jednak przedstawiać ich jako środka „redukującego stres”; oświetlenie jest jednym z wielu czynników stanowiska.

Lampa biurkowa Unilux sol led czarnaZobacz produkt

Lampka biurkowa terra ledZobacz produkt

Lampka na biurko Cep cled-0290 flex czarnaZobacz produkt

Lampka Unilux biurkowa led jazz szaraZobacz produkt

Biurko, krzesło i urządzenia wskazujące wspierają fizyczną organizację stanowiska. Mogą ograniczać zbędne utrudnienia w pracy, ale nie zastępują oceny organizacji zadań, tempa, przerwań ani czynników psychospołecznych.

Biurko Leitz Ergo do pracy siedzącej i stojącej białeZobacz produkt

Krzesło obrotowe fotel ergonomiczny siatkowy Ergobit czarnyZobacz produkt

Bezprzewodowa mysz Kensington pro fit® ergoZobacz produkt

Ekologiczna podkładka pod mysz z serii earth liścieZobacz produkt

1. Opisz realne zadania. Zapisz czynności, ich częstotliwość, czas, zależności i konsekwencje błędów.
2. Zidentyfikuj wymagania informacyjne. Sprawdź liczbę źródeł, konieczność pamiętania danych i częstotliwość przełączania uwagi.
3. Policz przerwania. Rozróżnij zdarzenia naprawdę pilne od powiadomień i komunikatów, które można grupować.
4. Sprawdź tempo i autonomię. Ustal, kto ustala kolejność pracy, czy pracownik może regulować tempo i jak rozwiązywane są konflikty priorytetów.
5. Oceń zarówno przeciążenie, jak i niedociążenie. Uwzględnij monotonię, długie czuwanie oraz brak różnorodności zadań.
6. Dobierz metodę do pytania. Nie wybieraj kwestionariusza, pomiaru lub wskaźnika tylko dlatego, że jest łatwo dostępny.
7. Połącz kilka źródeł danych. Zestaw obserwację, dane procesowe, wyniki zadań i informacje od pracowników.
8. Najpierw zmieniaj system pracy. Usuń zbędne wymagania, duplikaty, niejasne kanały i niepotrzebne przerwania.
9. Udokumentuj wersje norm i metod. Szczególnie dla ISO 10075-3 zapisz wydanie, bo przygotowywana jest rewizja.
10. Sprawdź efekt po wdrożeniu. Powtórz ocenę w porównywalnych warunkach i upewnij się, że problem nie został tylko przeniesiony do innego etapu procesu.